Co czeka Rosję w 2025 roku?

Wstęp

Rok 2025 może okazać się przełomowy dla wojny na Ukrainie. W wojnie na wyczerpanie najważniejsza jest możliwość uzupełniania strat oraz przepustowość przemysłu. Autor postara się przeanalizować dwa kluczowe obszary, które wpływają na działania Federacji Rosyjskiej: stan gospodarki oraz armii oraz jej możliwości uzupełniania strat i generowania projekcji siły.

Sytuacja gospodarcza

Rosyjska gospodarka przechodzi trudne chwile. Ekstensywne wydatki publiczne i konsumpcja wewnętrzna utrzymują wzrost gospodarczy, ale dynamika tego wzrostu maleje. Konsumpcja wewnętrzna jest formą ucieczki od inflacji [1]. Według prognoz MFW w 2025 r. wzrost gospodarczy wyniesie jedynie 1,3%. Rosja uzależniła się od wysokich wydatków rządowych, a ich obniżenie może doprowadzić do bezrobocia oraz zmniejszenia wypracowywanego PKB a nawet recesji. Potencjalna recesja może mieć dewastujący skutek dla rosyjskiej gospodarki oraz reżimu politycznego, doprowadzając do niestabilności politycznej.

Sam dobrobyt znacznie spada. Z danych Rosstatu wynika, że np. kartofle podrożały o 81% r/r, kapusta o 37%, czerwona cebula o 46% a masło o 36,5% r/r. Inflacja na listopad 2024 r. wyniosła 8,9%. Stopę procentową podniesiono do 21%, co może poskutkować falą bankructw przedsiębiorstw, szczególnie tych niezaangażowanych w kontrakty zbrojeniowe [2]. Dodatkowo, rosnące obciążenia podatkowe, cła i zwiększające się koszty zmniejszają opłacalność prowadzenia biznesu. Obraz inflacji z danych może być jednak zamglony. Według indeksu prowadzonego przez firmę ROMIR, inflacja we wrześniu 2024 r. wynosiła 22,1% r/r, tymczasem oficjalne dane za ten sam okres pokazywały 9,67% r/r [3].

Nadzwyczaj wysoka stopa procentowa zmniejszy konsumpcję wewnętrzną. Konsumpcja wewnętrzna napędzająca inflację jest teraz potęgowana m.in. przez wydatki publiczne oraz wzrost płac, który wynika z niedoboru siły roboczej. Znaczne osłabienie zaliczył rubel, który w listopadzie 2024 r. zaliczył 25% spadek w porównaniu do swojego maksimum lokalnego w 2022 r. [4]. Opcje stabilizacji kursowej są znacząco ograniczone ze względu na sankcje, przez które prawie połowa zagranicznych rezerw jest zamrożona. Tymczasem środki zgromadzone w Narodowym Funduszu Dobrobytu są niewystarczające, aby prowadzić efektywną politykę kursową.

Rosyjski bank centralny implementuje jedną z najciaśniejszych polityk monetarnych na świecie, szczególnie w ujęciu realnej stopy procentowej. Wynika to z dwóch powodów: a) inflacji i b) deprecjacji rubla. Rosyjska wymiana gospodarcza z zaawansowanymi gospodarkami rozliczającymi się w dolarze gwałtownie spadła co doprowadziło do katastrofy na rosyjskim rynku wymiany walut. Wynikiem jest znaczna deprecjacja rubla – o ok. 20% przez ostatnie 12 miesięcy [5]. Rosnąca stopa procentowa wpływa znacząco na koszty obsługi długu: w 2024 r. przeznaczono na ten cel 5,8% budżetu federalnego, a w 2025 r. ma to być już 7,7% [6].

Kurs rubla do USD względem realnej stopy procentowej, źródło: [7]

Bezrobocie oficjalne jest stosunkowo niskie: 2,3% w listopadzie 2024 r. [8]. Problemem jest jednak niedobór siły roboczej, który znacząco wpływa na wzrost płac nominalnych, a tym samym na inflację. Emigracja w obawie przed poborem znacznej liczby młodej, wykwalifikowanej siły roboczej oraz pobór/zakontraktowanie ok. 500 000 mężczyzn do wojska od 2022 roku, znacznie nadszarpnęły zasób siły roboczej. Przez ostatni rok średni wzrost płac oscylował wokół 20% [9].

21 listopada 2024 roku rosyjska Duma zatwierdziła budżet na 2025 r. W 2025 r. wydatki mają według szacunków wzrosnąć do 41,5 trylionów rubli (415 mld dolarów), co oznacza wzrost o ok. 5% w porównaniu z 2024 r. Większość dodatkowych środków będzie alokowana w sektory odpowiedzialne za działania wojenne i bezpieczeństwo. Należy dodać, że finalny rozkład i liczba środków mogą ulec zmianie w 2025 r. ze względu na możliwość bieżącego podwyższania i zmieniania alokowania środków.

W 2025 r. wydatki na obronność mają wynieść rekordowe 132 mld USD, co stanowi 6,3% PKB Federacji Rosyjskiej. Oficjalnie to 33% budżetu federalnego, jednak dodając do tego wydatki ukryte w innych departamentach czy służbach, łącznie można szacować, że wydatki te stanowią 43% budżetu federalnego. Znaczący wzrost (mimo że planowane były obniżki) może być tłumaczony przez fakt, że założenia budżetowe na 2024 r. były przesadnie optymistyczne, a nie udało się przełamać ukraińskiej obrony.

Deficyt ma być finansowany wewnętrznie poprzez skupowanie obligacji rządowych przez banki kontrolowane przez państwo.

W przypadku rosyjskiego przemysłu zbrojeniowego (OPK), sankcje wpłynęły na koszt, zależność od sojuszników oraz jakość zamawianego sprzętu. Utrzymanie produkcji na obecnym poziomie wydaje się niemożliwe w średnim okresie.

Podsumowując obecne problemy rosyjskiej gospodarki – możliwe są 2 scenariusze: 1. zacieśnianie polityki monetarnej poprzez zmniejszanie inflacji i wychładzanie gospodarki, ryzykując recesję, 2. utrzymanie bieżącego kursu bez zmian stopy procentowej i utrzymanie wysokiej produkcji kosztem zwiększającej się inflacji.

Robert Kagan z „The Atlantic” całkiem trafnie określił to, co Władimir Putin robi z gospodarką Rosji mianem „resowietyzacji” [10].

Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej

Mimo zaangażowania w konflikt na Ukrainie, Federacja Rosyjska rozbudowuje Leningradzki i Moskiewski Okręg Wojskowy (dawniej Zachodni Okręg Wojskowy). Mają one być przeciwwagą dla dołączenia Finlandii i Szwecji do NATO. Plany zostały sformalizowane 26 lutego 2024 roku. Nowopowstały Moskiewski Okręg Wojskowy będzie obejmował północno-wschodnią Ukrainę, a Leningradzki – granicę z Finlandią oraz stanowił przeciwwagę dla Szwecji.

Tworzonych jest wiele jednostek poniżej szczebla okręgu, m.in. aby uzupełniać straty poniesione w Ukrainie. Przykładowo: 25 Armia Ogólnowojskowa na dalekim wschodzie. W 2023 r. sformowano również 18 Armię Ogólnowojskową na okupowanym Krymie oraz 104 Dywizję Powietrzno-Desantową (VDV) [11]. 104 Dywizja oraz 18 Armia weszły do akcji latem 2023 r. w okolicach Chersonia. Dodatkowo 11 i 14 korpusy armijne zostaną przemianowane na Armie Ogólnowojskowe. Powstanie 8 i 25 Armia Ogólnowojskowa oraz 3 i 40 Korpus Armijny w nowych okręgach wojskowych bądź południowych okręgach. Takie rozbudowywanie sił może oznaczać transfer żołnierzy z jednostek terytorialnych, jednak nie jest to pełnowartościowa piechota zmotoryzowana.

Dekretem z 16 września 2024 roku Władimir Putin rozkazał zwiększyć liczebność rosyjskiej armii o kolejne 180 000 żołnierzy. Cel to finalna liczba 1,5 mln aktywnego personelu, zgodnie z zapowiedziami ówczesnego ministra Siergieja Szojgu z 2023 r. Liczbowo stawia to armię rosyjską na drugim miejscu na świecie po Chinach [12].

Konieczność uzupełniania strat i bieżącego wykorzystywania wojsk zmniejsza możliwości uczenia się armii i kapitalizowania doświadczenia z działań wojennych. Jednostki do szczebla armii niewątpliwie nabywają doświadczenie. Problemy są z internalizacją i instytucjonalizacją tego doświadczenia na całe siły zbrojne. Przykładem są działania 58 Armii Ogólnowojskowej, która zatrzymała kontrofensywę ukraińską na Zaporożu, a potem sama przeszła do działań ofensywnych.

Brak transmisji doświadczenia na całe siły zbrojne jest limitowany też przez takie czynniki jak:

Rosyjska kultura dowodzenia, stawiająca na stare „sprawdzone” operacje szerokiego frontu, a nie innowacje.
Wysyłanie na linię frontu niedoposażonych i niewystarczająco przeszkolonych i niezgranych jednostek.

Rosjanie mają trudności w zgrywaniu jednostek powyżej poziomu kompanii, jednak w trakcie wojny znacząco zwiększyli swoje możliwości w prowadzeniu rozpoznania, WRE i amunicji precyzyjnej.

Możliwości uzupełniania strat na froncie

Sankcje mają znaczny wpływ na rosyjską gospodarkę, mimo że okazała się ona odporna i znalazła luki do obchodzenia części z nich. Wszystkie te działania generują jednak koszty. Udało się zdestabilizować rosyjską gospodarkę w długim i średnim terminie oraz trwale upośledzić jej możliwości innowacyjne, które są determinantami długotrwałego wzrostu gospodarczego. Co kluczowe, zmusiło to rosyjski przemysł do produkowania sprzętu który jest „wystarczający” ale nie dobry. Poziom strat na froncie może doprowadzić do niezrównoważenia w uzupełnianiu strat. Problemy z aprowizacją doprowadziły do sytuacji, w której studio filmowe Mosfilm przekazuje czołgi T-55 i Pt-76 na użytek rosyjskiej armii [13]. Sankcje nie osiągnęły sukcesu w całkowitym zatrzymaniu rosyjskiego importu, ale znacznie zwiększyły koszt sprowadzanych materiałów i dóbr.

Rosja nie jest w stanie przedłużać resursów bądź produkować najnowszego sprzętu w dużej ilości ze względu na niedobory technologiczne. Przesunięcie łańcuchów zaopatrzenia w mikroelektronikę do Chin i Kazachstanu znacznie podniosło koszty. Rosja skupiła się przez to na reperowaniu pojazdów, bądź remontowaniu i modernizowaniu tych trzymanych w posowieckich magazynach. Takie problemy szczególnie dotykają rosyjskie lotnictwo. Przykładowo Rosja zawiesiła produkcję myśliwca 5 generacji Su-57 ze względu na braki technologiczne spowodowane sankcjami.

Braki w możliwości dostarczenia nowoczesnego sprzętu na front powodują, że Rosja skupia się na produkcji IFV, APC, artylerii oraz UAV. Od lutego 2022 r. do listopada 2024 r., na 100% strat ponoszonych przez IFV (np. BWP-3), ok. 20% uzupełnia produkcja bieżąca, ok. 65% pochodzi z magazynów długotrwałego przechowywania, a ok. 15% strat zostaje nie uzupełnionych. Rosyjską inicjatywę często ograniczają straty w sprzęcie. Zachodnie źródła szacują, że Rosja jest w stanie generować 100-125 czołgów miesięcznie, będących w większości starym sprzętem wyremontowanym z magazynów długotrwałego składowania. Nowoczesnych czołgów typu T-90 przemysł jest w stanie produkować ok. 15 miesięcznie. Przez to do ataków piechotę transportują stare T-55 i T-62 [14].

Możliwości rosyjskiej armii znacznie wzrosły jednak w obszarach zwiadu, wywiadu, WRE i użycia dronów. Istnieje tendencja, aby priorytetyzować ilość nad jakość. Oznacza to zwiększoną produkcję takich pojazdów jak T-72B3M, BWP-3, BTR-82 a nie T-14 Armata, Kurganiec-25 i Bumerang. Ze względu na znaczne niedobory dostaw zaawansowanej optyki, rosyjska armia dostosowuje czołgi T-80BVM do konfiguracji 1G42 znanej z starszych modeli [15]. Podobnie ma się sytuacja z T-72B3M i systemem Sosna-U, który jest wymieniany na 1PN96MT-02. Podobne tendencje są widoczne we wszystkich obszarach, w których braki dostaw zaawansowanych części z zachodu wymuszają konieczność readaptacji do starych systemów, niektórych znanych z czasów ZSRR.

Kazachstan okazał się kluczowym partnerem pośredniczącym w zaopatrywaniu Rosji w półprzewodniki i inną mikroelektronikę. Od lutego 2022 r. do lutego 2024 r. średnio naliczono wzrost eksportu tych towarów o 567% [16]. Znaczna ich ilość trafia do Kazachstanu z Unii Europejskiej i Wielkiej Brytanii.

Znaczne wsparcie dla rosyjskiego wysiłku wojennego trafia również z Chin, tyczy się to systemów antydronowych (co do których Rosja i Chiny zaprzeczyły istnieniu takich transakcji). Dodatkowo Iran wsparł FR dostawą pocisków krążących Shahed 131 i 136 – wraz z licencją produkcyjną – oraz pocisków balistycznych. Kolejne wsparcie FR otrzymała z Korei Północnej, która od początku wojny zaopatrzyła FR w 6 milionów pocisków artyleryjskich oraz 5 pocisków Hwasong-11. Potwierdzono też obecność żołnierzy Korei Północnej na froncie w liczbie między 10 000 a 15 000 [17].

Rosja jest w stanie produkować ok. 30 pocisków Kh-101 i 20 typu Kalibr miesięcznie według danych ukraińskiego wywiadu wojskowego. Możliwość produkcji zaawansowanych pocisków krążących pokazuje, że Moskwa znalazła sposób na import (bądź substytucje importu) zaawansowanej technologii i obchodzenie sankcji. Są jednak pewne przesłanki, że zasób długodystansowej amunicji krążącej w rękach Moskwy maleje. Implikuje to między innymi niemożność utrzymania wysokiej częstotliwości ataków na ukraińską infrastrukturę krytyczną.

Jednym z kluczowych faktorów świadczących o możliwościach ofensywnych armii jest średnia dzienna liczba wystrzeliwanych pocisków w trakcie bitew o wysokiej intensywności. Aż 70% strat ukraińskich w personelu na froncie jest zadawanych przez artylerię rosyjską. Najwięcej pocisków, średnio 38 000 dziennie, armia FR była w stanie wystrzeliwać w czerwcu 2022 r. Przez resztę wojny do tej pory, ta wielkość dziennie oscyluje między 7000 a 16 000, osiągając wartość średnią na poziomie 10 000 [18]. Do końca 2023 r. Rosji udało się zwiększyć moce produkcyjne fabryk amunicji. Szacuje się, że w 2024 r. mogło być wyprodukowanych nawet 1,325 mln pocisków kalibru 152 mm i 800 000 pocisków kalibru 122 mm. Nie licząc wsparcia amunicyjnego otrzymanego od Korei Północnej, Iranu i Białorusi.

Rekrutacja ochotników poprawiła sytuację na froncie, jednak uzupełnianie sprzętu na tym samym poziomie co dotychczas będzie wyzwaniem. Na marzec 2024 r. armia FR jest w stanie bilansować straty. Ukraiński wywiad szacuje, że dzięki ukrytej mobilizacji Rosjanie są w stanie powoływać 30 000 – 37 000 rekrutów miesięcznie. Rosyjskie dane wskazujące na 40 000 niewiele się więc różnią. Umożliwia to 100% uzupełnianie strat, które średnio wynoszą ok. 37 000 żołnierzy miesięcznie według danych do czerwca 2024 r.. Ukraińcy szacują, że większość rekrutów jest od razu wysyłana na linię frontu, aby uzupełnić straty. Pomimo stworzenia wielu nowych ośrodków rekrutacyjnych, nadal istnieje ogromny problem w dostatecznej mobilizacji z poboru. Ponadto w ośrodkach często brakuje zasobów, przez co rekruci trenowani są „na sucho” [19]. W lotnictwie wojskowym piloci maszyn transportowych są przekwalifikowani na samoloty szturmowe, co znacząco obniża jakość załóg i ich zdolność do wykonywania zadań bojowych. Ograniczono też działalność przyfrontowych nieformalnych ośrodków szkoleniowych na rzecz uczelni wojskowej z uwagi na obawy przed konkurencją takich ośrodków względem uczelni [20].

Według raportu Chatham House, w wyniku niskiego wyszkolenia rosyjskiego rekruta, Rosjanie nie będą w stanie dokonywać gwałtownych zmian i przełamań na linii frontu [21].

Jednak rosyjska teoria zwycięstwa nie zakłada obecnie dokonywania gwałtownych operacji i dokonywania kosztownych przełamań. Uznaje stare napoleońskie niszczenie siły żywej przeciwnika poprzez sukcesywne ścieranie potencjału. Najwidoczniej rosyjskie kierownictwo jest przeświadczone, że jest w stanie „wyrąbać” sobie drogę do zwycięstwa. A kluczem do niej będzie utrzymanie potencjału artylerii.

Uzupełnianie strat jest wystarczające do utrzymania dotychczasowego tempa operacji. Pomimo braku regularnych dostaw i wsparcia dla Ukrainy, Rosjanie byli w stanie przejmować i nadal przejmują inicjatywę na froncie.

W średnim terminie rosyjskie jednostki będą zwiększać swoją liczebność, ale będzie znacznie spadać ich jakość, a tym samym spadną ich możliwości, co zwiększą problemy w dostawach sprzętu. Co kluczowe, rosyjscy żołnierze nie narzekają na problemy z morale dopóki otrzymują wynagrodzenie na obecnym poziomie. Będą zatem kontynuować walkę na tych warunkach. Rosyjska armia zmaga się z trudnościami, jednak oczekiwania że w pewnym momencie się załamie są wysoce nietrafione.

Sytuacja na froncie

W 2024 r. Moskwie udało się uzyskać 6 razy więcej terytorium niż w 2023 r. o łącznej powierzchni 4168 kilometrów kwadratowych [22].

Do najważniejszych zdobytych miast należały: Awdijiwka, Wułhedar, Sełydowe i Kurahowe [23]. 16 grudnia 2024 roku, rosyjski minister obrony narodowej, Andriej Biełołusow, zapowiedział że 4 ukraińskie regiony, które zostały określone jako zaanektowane w 2022 roku (mowa o Zaporożu, Ługańsku, Chersoniu i Doniecku), zostaną w 2025 całkowicie zdobyte [24]. Ponad połowa terytorium zdobytego przez armię ukraińską w obwodzie kurskim w sierpniu 2024 r. została już odbita [25]. Najwięcej terytorium Rosjanie zyskali w listopadzie. Na koniec grudnia ciężkie walki toczyły się w rejonie Pokrowska.

Stan działań wojennych na 19 stycznia, źródło: ISW [26]

Możliwe scenariusze zakończenia wojny na Ukrainie

W 15. pakiecie unijnych sankcji udało się zablokować możliwość korzystania z europejskich portów dodatkowym 52 tankowcom należącym do „floty cieni” [27]. W połączeniu z dodatkowymi sankcjami, które mogą być nałożone przez USA, powstanie znaczna presja ekonomiczna na Rosję. Dodatkowo zwiększenie podaży paliw przez USA na rynku doprowadzi do spadku cen, a tym samym, ograniczenia wpływu do budżetu Federacji Rosyjskiej, który i tak jest napięty. Podstawową kwestią związaną z tymi działaniami jest sama możliwość ich wykonania, która ma zachęcić Putina do negocjacji. Głównym celem Donalda Trumpa jest wszakże rozbicie sojuszu chińsko-rosyjskiego [28]. Wszelkie obawy o możliwość oddania Ukrainy bądź jej porzucenia wydają się bezzasadne. Polityka zagraniczna USA byłaby wtedy postrzegana jako wysoce nieefektywna, a sam Donald Trump jako człowiek, który porzuca swoich sojuszników. To będzie postrzegane jako słabość w oczach Pekinu i może doprowadzić do znacznie ofensywniejszej polityki państwa środka.

Nie sposób przewidzieć jak ostatecznie będzie przebiegało zawieszenie broni, bądź zakończenie konfliktu w Ukrainie. Autor postara się jednak przedstawić 4 możliwe scenariusze. Problemy rosyjskiej gospodarki dają nowy wachlarz działań nowej amerykańskiej administracji w próbach rozwiązania konfliktu.

Możliwe scenariusze:

Przedłużenie konfliktu. Obecnie widać rosyjskie przygotowania, aby utrzymać presję i kontynuować wojnę na wyczerpanie. Można to dostrzec w długoterminowym planie finansowym oraz w polityce monetarnej. Wojna jest traktowana przed administrację Kremla jako element zapewniający jej długoterminową legitymację i jedność społeczeństwa. Szczególnie biorąc pod uwagę egzystencjonalny charakter tej wojny dla niepodległości Ukrainy i trwałości reżimu Putina [29].
Zamrożenie konfliktu. Umożliwi obu stronom odbudowę potencjałów i przygotowanie do potencjalnej „drugiej rundy” [30].
Rosyjskie zwycięstwo. Przełamanie ukraińskiego frontu albo zaakceptowanie rosyjskich warunków pokoju (ultimatum z 2021 roku, bądź zmienione warunki). Oznacza wycofanie wsparcia zachodu dla Ukrainy, czego początki widać na dzień pisania artykułu. 21.01.2025 Donald Trump zawiesił na 90 dni wsparcie dla Ukrainy, choć nie dotyczy to wsparcia wojskowego [31].
Ukraińskie zwycięstwo. Najmniej prawdopodobny scenariusz. Wiąże się z ukraińskimi zwycięstwami na froncie dzięki zwiększonej pomocy z zachodu. Obejmuje znaczne zacieśnienie sankcji bądź nasilenie problemów gospodarczych i politycznych Rosji.

Do najbardziej prawdopodobnych scenariuszy w ocenie autora należy 1 i 2. Wszystkie scenariusze są determinowane przez wiele czynników, do najważniejszych z nich należą:

Wsparcie zachodu dla Ukrainy,
Możliwość wytrzymania przez Ukrainę wojny na wyczerpanie,
Możliwości ofensywne armii rosyjskiej oraz generowanie dodatkowych sił i jednostek koniecznych do przełamania linii frontu, bądź znacznych operacji ofensywnych,
Sytuacja wewnętrzna zarówno w Ukrainie jak i w Rosji, chęci społeczeństw do podtrzymania wysiłku zbrojnego,
Możliwości gospodarcze obu państw.

Podsumowanie

Pomimo problemów gospodarczych związanych z wysoką inflacją i toczącą się wojną, raczej trudno spodziewać się w Rosji gwałtownego wzrostu niezadowolenia społecznego. Ostatnie sondaże dają Putinowi 87% poparcia społecznego, a według badań Centrum Lewady aż 72% obywateli uważa, że kraj zmierza we właściwym kierunku. Spadki produkcji rosyjskiej zbrojeniówki mogą doprowadzić do trudności w potencjalnym symetrycznym konflikcie z państwami NATO, ale Rosja będzie coraz częściej sięgać po wachlarz działań hybrydowych. Lekcje, które odrabia armia rosyjska stanowią znaczne zagrożenie dla NATO na poziomie operacyjnym. Pomimo problemów trapiących rosyjską armię, należy postrzegać ją jako niezwykle trudnego przeciwnika, szczególnie ze względu na nieoglądanie się na straty i możliwości uzupełniania strat. Podobnie ma się sytuacja z rosyjską gospodarką wojenną. Okazała się wyjątkowo odporna na sankcje i może nadal wspierać rosyjski wysiłek wojenny kosztem poziomu życia zwykłych Rosjan.

Bibliografia