Autorka: Veronika Barankevych Wsparcie merytoryczne: prof. Mirosław Sułek, Ernest Szymala
Wstęp
Analiza potęgometryczna to ilościowe podejście do badania potęgi państw w stosunkach międzynarodowych. Termin ten łączy pojęcia „potęga” i „pomiar”. Mówiąc prościej, potęgometria (ang. powermetrics) zajmuje się pomiarem potencjału państw oraz modelowaniem i prognozowaniem układu sił na arenie międzynarodowej. W ramach tej analizy potęgometrycznej skupimy się na państwach Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN) i ich pozycji potęgowej po zakończeniu zimnej wojny. Głównym celem jest ocena, jak zmieniła się i kształtuje względna potęga członków ASEAN w okresie od lat 90. XX wieku do współczesności, uwzględniając kluczowe wymiary potęgi: polityczny, gospodarczy i wojskowy. Taka ocena pozwoli zrozumieć, czy państwa ASEAN (zarówno indywidualnie, jak i potencjalnie jako całość) stały się znaczącymi aktorami w systemie międzynarodowym po zimnej wojnie.
W pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga sama metoda potęgometryczna. Jak wskazuje Mirosław Sułek, jeden z pionierów potęgometrii w Polsce, potęgometria jest „ilościowym przedłużeniem potęgonomii – nauki o potędze jednostek politycznych”, przekładając ustalenia jakościowe na modele i wskaźniki liczbowe[1]. Dzięki temu możliwe jest precyzyjniejsze określenie profilu potęgi państw oraz symulowanie zmian układu sił w różnych scenariuszach[2]. W niniejszej analizie potęgometrycznej zastosujemy tę perspektywę do państw ASEAN, co oznacza, że przyjrzymy się mierzalnym przejawom ich potęgi (takim jak wielkość gospodarki, wydatki militarne, zasoby ludnościowe) ale również uwzględnimy czynniki polityczne wpływające na wykorzystanie tego potencjału.
Ważne jest podkreślenie, że analiza potęgometryczna aspiruje do obiektywizmu i porównywalności; zamiast impresyjnych ocen, opiera się na twardych danych i wskaźnikach, co wpisuje się w formalny charakter badań nad potęgą państw.
ASEAN (ang. Association of Southeast Asian Nations) jest organizacją regionalną powołaną 8 sierpnia 1967 r. w Bangkoku przez pięć państw założycielskich: Indonezję, Malezję, Filipiny, Singapur i Tajlandię[3]. W kolejnych latach skład ASEAN się powiększał – Brunei Darussalam dołączyło 7 stycznia 1984 r., Wietnam 28 lipca 1995 r., Laos i Mjanma 23 lipca 1997 r., a Kambodża 30 kwietnia 1999 r. Od 1999 r. ASEAN zrzesza zatem dziesięć państw Azji Południowo-Wschodniej, pokrywając obszar od Birmy (Mjanmy) na zachodzie po Filipiny na wschodzie. Dla pełni obrazu należy dodać, że w 2022 r. zasadniczo uzgodniono przyjęcie Timoru Wschodniego jako 11. członka ASEAN, państwo to uzyskało wówczas status obserwatora, a 26 października 2025 r. zostało pełnoprawnym członkiem organizacji. Z tego względu nie zostało ono uwzględnione w okresie objętym niniejszą analizą.
Metodologia
Prezentowana metodologia zakorzeniona jest w dorobku teorii stosunków międzynarodowych i geopolityki, przy wsparciu cybernetyki i prakseologii.
Model Sułka[4] umożliwia obliczenie m.in. dwóch kluczowych typów potęgi państwa istotnych dla niniejszego opracowania:
Potęga gospodarcza jest syntetycznym wyrazem zdolności zbiorowego działania danej populacji w określonym czasie i przestrzeni. Jej wartość ustalana jest w relacji do ogólnoświatowego układu sił, co sprawia, że zmienia się ona w sposób stosunkowo „wolny”. Wynika to z faktu, że potęga ekonomiczna odzwierciedla równowagę sił, kształtowaną w długim procesie historycznym, co nadaje jej cechę wysokiej inercji. W efekcie nie jest możliwa jej radykalna zmiana w krótkim okresie (wyjątkiem są „trzęsienia” na arenie międzynarodowej, takie jak wojna). Z tego względu potęga gospodarcza jest jednym z najbardziej obiektywnych wskaźników, na które de facto politycy mają ograniczony wpływ w krótkiej perspektywie czasowej. Dzięki tej stabilności możliwe jest relatywnie wiarygodne prognozowanie zmian w międzynarodowym układzie sił nawet na dłuższą metę.
Potęga gospodarcza jest operacjonalizowana poprzez wyniki gospodarowania mierzone produktem krajowym brutto (PKB), uzupełnione o czynniki demograficzne (liczba ludności) i przestrzenne (powierzchnia terytorium).
Potęga wojskowa, będąca drugim kluczowym wyrazem potęgi państwa, jest ściśle związana z potęgą ekonomiczną, którą można uznać za jej fundament. Innymi słowy, potęga wojskowa stanowi zmilitaryzowaną formę potęgi gospodarczej. Ma ona podwójny wymiar zmilitaryzowania: ekonomiczny, wynikający z wydzielenia wydatków wojskowych z PKB, oraz demograficzny, związany z alokacją części populacji do służby wojskowej. Obciążenie wojskowe może być istotne, w czasie pokoju wydatki wojskowe wynoszą zwykle od 1% do 10% PKB, a udział personelu wojskowego w populacji od 0,1% do 1,5%. W okresach zagrożenia wojną, a zwłaszcza w czasie działań wojennych, wskaźniki te ulegają znacznemu wzrostowi.
Potęga wojskowa ma bardziej subiektywny charakter niż potęga ekonomiczna, gdyż jest bezpośrednio zależna od decyzji politycznych. Decyzje te, choć nie są arbitralne, podlegają różnorodnym ograniczeniom, takim jak opinia publiczna, zobowiązania sojusznicze, czy dostępne możliwości produkcyjne.
W związku z tym, że potęga wojskowa jest częścią potęgi gospodarczej, powinna być znacznie mniejsza niż potęga gospodarcza. Tak w istocie jest. Niemniej w analizie przyjęliśmy konwencję, według której oba rodzaje potęgi odnosimy do świata, tzn., że zarówno potęga ogólna świata jak i potęga wojskowa świata równa się 1000.
Pod względem potęgi wojskowej można wyróżnić trzy grupy krajów. Pierwsza to kraje które posiadają podobną potęgę gospodarczą i wojskową. Druga to kraje które mają wyraźnie większą potęgę gospodarczą niż wojskową. Trzecia grupa to kraje o znacznie wyższej potędze wojskowej niż gospodarczej – są to kraje silnie zmilitaryzowane
Potęga wojskowa obejmuje czynniki wojskowo-ekonomiczne (wydatki wojskowe będące częścią PKB), demograficzno-wojskowe (liczba żołnierzy służby czynnej) oraz przestrzenne (powierzchnia terytorium).
 ; ; |
Oznaczenia:
Pe – potęga gospodarcza; Pm – potęga militarna; PKB – produkt krajowy brutto;
L – ludność; a – terytorium; WW – wydatki wojskowe; S – liczba żołnierzy w służbie czynnej.
Model ten jest łatwy do zrozumienia i zastosowania, także dla niespecjalistów. Opiera się on na niezbędnej i wystarczającej liczbie czynników stałych w historii, nieodłącznie związanych z istnieniem i funkcjonowaniem grup ludzkich, w tym jednostek politycznych. Za takie czynniki autor modelu uznał: ludzi działających w określonej przestrzeni i w określonym czasie, reprezentujących określone umiejętności organizacyjno-produkcyjne czy też zdolność do działań zbiorowych, a więc do społecznego przetwarzania materii, energii i informacji. W związku z tym, że ludzie działają mają określone wyniki. Z punktu widzenia jednostki politycznej za dobry syntetyczny wynik można uznać PKB (Produkt Krajowy Brutto). Można rozważać inne możliwe miary, jak np. PNB (Produkt Narodowy Brutto), ale to nie ma istotnego znaczenia na tym etapie rozważań. Nie można wykluczyć tego, że w przyszłości pojawi się lepszy wskaźnik, bardziej dostosowany do pomiaru efektów działania ludzi. Zatem zmienne, które będziemy brać pod uwagę to: ludzie, przestrzeń, czas oraz wyniki działań zbiorowych ludzi. Dane statystyczne wykorzystane w Raporcie pochodzą z kilku źródeł, których liczbę starano się ograniczyć do niezbędnego minimum. Dane dotyczące liczby ludności, wielkości PKB wg kursu wymiany walut oraz powierzchni terytorium państw w pierwszej kolejności pochodzą z bazy danych Banku Światowego (BŚ). Dane dotyczące liczby żołnierzy w służbie czynnej oraz wydatków wojskowych w dolarach amerykańskich wzięto z roczników „The Military Balance” publikowanych przez londyński Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych (IISS). Brakujące dane z ww. źródeł były uzupełniane danymi z następujących źródeł wg hierarchii: Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem (SIPRI) oraz amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA).
Ewolucja ASEAN po zimnej wojnie
U progu lat 90. ASEAN funkcjonowała jako organizacja o blisko dwudziestoletniej historii, lecz pierwotnie dość wąskim mandacie. Powstała w 1967 r. w środku zimnej wojny, między innymi po to, by zacieśnić współpracę antykomunistycznych krajów regionu wobec zagrożeń infiltracją ze strony komunistycznych ruchów wspieranych przez Chiny czy ZSRR[5]. W odróżnieniu od paktu CENTO czy innych sojuszy militarnych tamtej epoki, ASEAN celowo nie została zaprojektowana jako blok wojskowy, lecz raczej jako forum konsultacji i budowania zaufania między sąsiadami. Jej fundamentem stała się zasada nieingerencji i wzajemnego poszanowania suwerenności, co w założeniu miało zapobiegać konfliktom wewnątrzregionu i utrudniać mocarstwom zewnętrznym wykorzystywanie podziałów między państwami Azji Południowo-Wschodniej.
Koniec zimnej wojny (1989-1991) przyniósł przełom w ewolucji ASEAN. Organizacja musiała zredefiniować swoją rolę: zniknęło bezpośrednie zagrożenie ekspansją komunizmu w regionie, a jednocześnie pojawiła się szansa na rozszerzenie ASEAN o byłych adwersarzy. W latach 90. nastąpiła fala rozszerzeń ASEAN: najpierw przyjęto socjalistyczny Wietnam (1995), następnie sąsiadujące z nim Laos i Birmę/Mjanmę (1997), a na końcu dołączyła postsocjalistyczna Kambodża (1999), kończąc tym samym proces integrowania całej Azji Południowo-Wschodniej pod auspicjami ASEAN. Oznaczało to, że ASEAN przekształciła się „od organizacji antykomunistycznej do powszechnego forum współpracy regionalnej” i od tej pory skupiała już wszystkie państwa regionu, niezależnie od ich ustroju. Ekspansja ta miała nie tylko wymiar symboliczny (pogodzenie dawnych wrogów), ale i praktyczny: ASEAN angażowała się m.in. w proces pokojowy w Kambodży na początku lat 90., wspierając stabilizację tego kraju po latach wojny domowej.
Reinwencja ASEAN dokonała się dwutorowo: po pierwsze, postawiono na pogłębienie współpracy ekonomicznej w regionie, aby wspólnie korzystać z boomu gospodarczego. Po drugie, ASEAN zaczęła odgrywać większą rolę w bezpieczeństwie regionalnym jako inicjator dialogu i kooperacji w szerszym formacie. Już w 1994 r. powołano ASEAN Regional Forum (ARF), forum bezpieczeństwa obejmujące nie tylko kraje ASEAN, ale też główne mocarstwa Azji i Pacyfiku (m.in. USA, Chiny, Japonię, Rosję, Indie, Australię)[6]. ARF stało się pierwszą w historii platformą wielostronnych konsultacji polityczno-bezpieczeństwa w regionie Azji–Pacyfiku, co oznaczało poszerzenie roli ASEAN z czysto wewnątrzregionalnej na „architekta” szerszego układu. Podobnie, w kolejnym dziesięcioleciu ASEAN zainicjował Szczyty Azji Wschodniej (ang. East Asia Summit EAS) od 2005 r. czyli spotkania liderów ASEAN z przywódcami 8 kluczowych partnerów (m.in. Chin, Indii, Japonii, USA, Rosji)[7].
Podsumowując, po zakończeniu zimnej wojny ASEAN przeszła znaczącą transformację: z klubu pięciu państw o orientacji antykomunistycznej stała się inkluzywną organizacją regionalną obejmującą całą Azję Południowo-Wschodnią oraz aktywnym moderatorem szerszej współpracy. W literaturze podkreśla się, że dzięki temu ASEAN uzyskała potencjał oddziaływania nieproporcjonalny do siły poszczególnych jej członków, stając się kluczowym elementem regionalizmu w Azji Wschodniej oraz pożądanym partnerem dla wielkich mocarstw.
Potęga gospodarcza państw ASEAN
Państwa ASEAN od końca lat 80. doświadczyły wyjątkowo dynamicznego wzrostu gospodarczego, który w literaturze często określa się mianem „cudu gospodarczego Azji Południowo-Wschodniej”. Wzorem „azjatyckich tygrysów” (Korei Południowej, Tajwanu, Hongkongu i Singapuru), także główne gospodarki ASEAN zanotowały średnie tempo wzrostu PKB często przekraczające 7–8% rocznie w okresie przed kryzysem 1997[8]. Lata 90. XX w. to, jak można zauważyć na poniższym wykresie, złoty okres dla takich krajów jak Malezja, Tajlandia, Indonezja czy Filipiny, które korzystały z napływu inwestycji zagranicznych, rozwoju eksportu (zwłaszcza elektroniki, tekstyliów, surowców) oraz reform wolnorynkowych. Singapur już wcześniej, od lat 70., wyrósł na wysoko rozwinięte centrum finansowe, będąc w ASEAN liderem modernizacji (często mówi się, że to pierwszy cud gospodarczy regionu). Do tego grona dołączył Wietnam, który od wprowadzenia reform doi moi (od 1986 r.)[9] stopniowo przechodził z gospodarki centralnie planowanej na rynkową i w latach 90. zaczął osiągać imponujące wyniki (wzrost PKB rzędu 7-8% rocznie). Nawet mniejsze gospodarki jak Laos i Kambodża, startujące z bardzo niskiego poziomu po dekadach konfliktów, odnotowały szybki rozwój w latach 2000., choć pozostają w grupie państw najsłabiej rozwiniętych.
Jak pokazano na wykresie 1, proces ten nie miał charakteru jednorodnego: poszczególne gospodarki ASEAN rozwijały się w różnym tempie, przy czym Indonezja pełniła rolę głównego „silnika” wzrostu regionu, podczas gdy Wietnam i Filipiny stopniowo zmniejszały dystans do bardziej rozwiniętych państw ugrupowania.
Rysunek 1. Potęga gospodarcza państw ASEAN w latach 1992–2024.
Źródło: opracowanie własne.
(Timor Wschodni nie został uwzględniony w analizie z uwagi na uzyskanie pełnego członkostwa w ASEAN dopiero 26 października 2025 r.).
Trzeba jednak odnotować czynniki hamujące i kryzysy, które przerywały ten wzrost. Najważniejszym z nich był Azjatycki Kryzys Finansowy 1997-1998. Zaczął się on właśnie w Azji Południowo-Wschodniej. Upadek tajskiego bahta wywołał kaskadę załamania walut i sektorów finansowych w Indonezji, Malezji, Filipinach, a pośrednio dotknął też Singapur i inne gospodarki[10]. Kryzys ujawnił strukturalne słabości (przegrzanie kredytowe, kruche systemy bankowe) i spowodował na krótko głębokie recesje (np. PKB Indonezji spadł o ponad 13% w 1998 r.)[11]. ASEAN jako organizacja nie zdołała zapobiec kryzysowi ani go wspólnie zażegnać, ratunkiem okazała się pomoc MFW i reformy krajowe. Jednak już na przełomie wieków większość państw ASEAN wróciła na ścieżkę wzrostu, choć np. Filipiny czy Tajlandia potrzebowały kilku lat, by odrobić straty.
Jednym z kluczowych czynników napędzających wzrost gospodarczy ASEAN był napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) oraz stopniowa integracja ekonomiczna regionu. Po zakończeniu zimnej wojny, wiele państw ASEAN, zwłaszcza te o tańszej sile roboczej i reformujących gospodarkę, jak Wietnam, Indonezja, Filipiny, stały się atrakcyjnymi miejscami dla kapitału międzynarodowego szukającego nowych rynków i baz produkcyjnych. Inwestycje zagraniczne płynęły w sektory wytwórcze (fabryki elektroniki, montaż AGD, zakłady tekstylne), wydobywcze (ropa, gaz, górnictwo), infrastrukturę, a ostatnio także w sektor cyfrowy (centra danych, e-handel). Według raportów UNCTAD, udział ASEAN w globalnym napływie BIZ systematycznie rósł a w niektórych latach przyjmował więcej inwestycji niż Chiny[12]. W 2022 r. region ASEAN przyciągnął ok. 224 mld USD BIZ, co stanowiło około 17% wszystkich BIZ do krajów rozwijających się[13].
Potęga wojskowa państw ASEAN
Zmiany polityczne i gospodarcze po zakończeniu zimnej wojny znalazły odzwierciedlenie w politykach obronnych państw ASEAN. Ogólny trend w regionie od lat 90. to stopniowy wzrost wydatków wojskowych, związany zarówno z poprawą sytuacji budżetowej (dzięki wzrostowi gospodarczemu), jak i z pojawieniem się nowych wyzwań bezpieczeństwa (konflikty na Morzu Południowochińskim, terroryzm, modernizacja sił zbrojnych sąsiadów).
Rysunek 2. Potęga wojskowa państw ASEAN w latach 1992–2024.
Źródło: opracowanie własne.
(Timor Wschodni nie został uwzględniony w analizie z uwagi na uzyskanie pełnego członkostwa w ASEAN dopiero 26 października 2025 r.).
Wykres 2 uwidacznia znacznie większą zmienność potęgi wojskowej niż gospodarczej, co potwierdza tezę o jej większej podatności na decyzje polityczne. Wśród państw ASEAN widoczne są jednak istotne różnice w tempie i skali zwiększania nakładów na obronność. Najszybszy wzrost potencjału odnotował Wietnam, który w związku z postrzeganym zagrożeniem ze strony Chin na Morzu Południowochińskim prowadzi intensywną modernizację sił zbrojnych od początku XXI wieku. W latach 2003–2018 wydatki wojskowe Wietnamu wzrosły o około 700%, z poziomu ok. 840 mln USD do ok. 5,5 mld USD[14].
To skok niespotykany w skali regionu, choć należy pamiętać, że startowano z bardzo niskiej bazy (armia Wietnamu w latach 90. była słabo dofinansowana). Wietnam inwestował w szczególności w marynarkę i obronę wybrzeża (zakup nowoczesnych okrętów podwodnych Kilo[15], fregat Gepard[16] z Rosji, systemów rakietowych), a także w lotnictwo (myśliwce Su-27/30)[17]. Tak gwałtowny wzrost wydatków uczynił Wietnam jednym z największych importerów broni w Azji Południowo-Wschodniej.
Indonezja, największy kraj regionu, także zwiększa nakłady, aczkolwiek punkt wyjścia i otoczenie strategiczne są inne. Po upadku Suharto (1998) budżet obronny Indonezji był przez pewien czas ograniczany na rzecz wydatków cywilnych, spadł nawet do ~0,8% PKB[18]. Jednak w miarę stabilizowania demokracji i wzrostu gospodarczego, Indonezja zaczęła ambitny plan modernizacji zwany Minimum Essential Force[19]. Budżet obronny rósł w latach 2010. dwucyfrowo rocznie, osiągając około 10.6 mld USD w 2025 r. (1,5% PKB, choć co prawda są to szacunki)[20].
Struktura sił zbrojnych państw ASEAN jest zróżnicowana i odzwierciedla zarówno ich geograficzne uwarunkowania, jak i historyczne priorytety bezpieczeństwa. Ogólnie można powiedzieć, że tradycyjnie większość państw regionu utrzymywała rozbudowane siły lądowe, co wynikało z konieczności radzenia sobie z zagrożeniami wewnętrznymi (partyzantki komunistyczne, separatyzmy, konflikty etniczne) oraz klasycznymi konfliktami granicznymi na lądzie (np. między Tajlandią a Wietnamem/Kambodżą). Jednak w ostatnich dekadach, wraz ze zmianą charakteru zagrożeń, obserwujemy rosnący nacisk na rozwój zdolności morskich i powietrznych, szczególnie dla państw mających długą linię brzegową i sporne akweny (Indonezja, Wietnam, Filipiny, Malezja) kwestie bezpieczeństwa morskiego stały się priorytetowe.
Zdolność projekcji siły państw ASEAN jest generalnie ograniczona tzn. poza własnymi granicami militarne możliwości są niewielkie. Żaden kraj ASEAN nie ma np. międzykontynentalnych systemów, nie dysponuje bronią jądrową, region jest zresztą strefą bezatomową (Traktat z Bangkoku 1995). Nawet w sferze konwencjonalnej, siły zbrojne regionu są przystosowane do obrony terytorium i ewentualnych krótkich operacji ekspedycyjnych w regionie (np. Indonezja[21] i Malezja[22] wysyłały kontyngenty do misji ONZ czy do pomocy humanitarnej w sąsiedztwie). Tak więc bezpieczeństwo własnego terytorium pozostaje głównym zadaniem.
Siły lądowe nadal stanowią liczebnie największą część armii we wszystkich krajach ASEAN. Największe armie (liczebnie) posiadają Wietnam (ok. 480 tys. aktywnych żołnierzy, plus ogromne rezerwy paramilitarne[23]), Indonezja (~300 tys.[24]), Tajlandia (~250 tys.[25]). Siły lądowe Singapuru, Malezji, Filipin są mniejsze (40-100 tys.), adekwatnie do populacji. Historycznie były to armie piechoty, wspartej ograniczoną liczbą jednostek pancernych i artylerii.
Szczególnym wyzwaniem jest ochrona granic morskich i walka z nieregularnymi zagrożeniami (piractwo, przemyt, terroryzm). Powstały w tym celu dodatkowe formacje jak straż przybrzeżna (nie wszystkie kraje ją mają) albo np. Filipiny, Malezja i Indonezja rozbudowują cywilne agencje do patrolowania. W ramach ASEAN powstały inicjatywy wspólnych patroli np. Trilateral Maritime Patrols w 2017 r. (Indonezja-Malezja-Filipiny przeciw piratom i islamistom na Sulu[26]), czy wspólne Patrole Malakka[27] (z Singapurem i Tajlandią).
Podsumowując, struktura wojsk ASEAN ewoluuje w stronę bardziej zrównoważonych sił zbrojnych, w których rośnie rola floty i lotnictwa, jednak armie lądowe nadal są najbardziej rozbudowane. Zdolności militarne między poszczególnymi krajami różnią się znacznie: Singapur dysponuje technologiami (Planowane F-35) nieosiągalnymi dla innych, natomiast duże kraje jak Indonezja czy Wietnam mają atut masy (liczny personel i rezerwy). Wspólną cechą jest nastawienie defensywne tzn. przygotowanie do obrony własnego terytorium i wyłącznych stref ekonomicznych.
Podsumowanie
Po ponad trzech dekadach od zakończenia zimnej wojny, ASEAN jako całość wyrósła na znaczący ośrodek potęgi ekonomicznej, jednak jej potęga polityczno-militarna ma charakter fragmentaryczny i w dużej mierze pozostaje sumą potencjałów poszczególnych państw członkowskich, a nie jednolitym blokiem.
Po pierwsze, ASEAN stała się liczącym się aktorem gospodarczo. Jej wspólna gospodarka (z PKB rzędu 3,8 mld USD) czyni ją piątą co do wielkości potęgą ekonomiczną świata.
Wzrost gospodarczy regionu po zimnej wojnie był dynamiczny, często przekraczający światową średnią, co doprowadziło do ogromnej poprawy poziomu rozwoju wielu członków ASEAN. Wskaźniki makroekonomiczne (udział w handlu światowym, rezerwy walutowe, przyciąganie inwestycji) sytuują ASEAN jako całość w gronie głównych centrów wzrostu globalnego.
Po drugie, w wymiarze polityczno-wojskowym ASEAN jako całość pozostaje ograniczonym ośrodkiem siły. ASEAN nie jest sojuszem militarnym i nie posiada zintegrowanej polityki zagranicznej czy obronnej. Decyzje wymagają konsensusu, co ogranicza sprawczość (jak wykazano, np. w kwestii Morza Południowochińskiego ASEAN często milczał z powodu braku jednomyślności).
Jako zbiorowy aktor dyplomatyczny, ASEAN odgrywa ważną rolę organizatora ładu regionalnego np. jest gospodarzem szczytów i forów wielostronnych (ARF, EAS) i potrafi wpływać na kształt dyskusji regionalnych. Jednak nie stanowi jednolitej siły strategicznej, która mogłaby równoważyć największe mocarstwa.
Pod względem czysto wojskowym, ASEAN jako blok nie dysponuje zintegrowanymi siłami: nie ma wspólnego sztabu ani doktryny obronnej. Gdyby hipotetycznie zsumować wszystkie wydatki wojskowe i sprzęt państw ASEAN, powstałaby znacząca armia (około miliona żołnierzy pod bronią, setki samolotów, kilkanaście okrętów podwodnych itd.), ale w praktyce takie zsumowanie jest czysto teoretyczne. Brak politycznej woli oddania suwerenności w sprawy bezpieczeństwa sprawia, że potęga militarna ASEAN jest rozwinięta nierównomiernie (silna w niektórych państwach, słaba w innych) i nie może być użyta wspólnie w razie zagrożenia. W globalnym rankingu siły militarnej, żadne państwo ASEAN nie jest mocarstwem o zasięgu globalnym (Indonezja czy Wietnam to mocarstwa co najwyżej regionalne).
Perspektywy na przyszłość
Patrząc w przyszłość, można zarysować kilka scenariuszy i trendów dotyczących potęgi państw ASEAN i samego ASEAN jako organizacji, w kontekście zmieniającej się dynamiki regionalnej i globalnej.
Jednym z kluczowych czynników będzie dalszy rozwój gospodarczy i demograficzny regionu. Prognozy wskazują, że ASEAN może do końca lat 20. utrzymać relatywnie wysokie tempo wzrostu (średnio ~5% rocznie)[28], co spowoduje dalsze zwiększanie udziału regionu w światowej gospodarce. Jeżeli te trendy się ziszczą, potęga ekonomiczna ASEAN będzie nadal rosła, dając członkom więcej środków na modernizację i ambitniejsze polityki. Szczególnie Wietnam wyrasta na nowy silnik ekonomiczny dzięki szybkiemu wzrostowi (średnio >6% rocznie od 2000[29]) zbliża się do pozycji drugiej największej gospodarki ASEAN w latach 2030-tych. Silniejszy gospodarczo Wietnam przełoży się zapewne i na większą rolę polityczną i wojskową (już modernizuje flotę i lotnictwo). Niektórzy analitycy wskazują, że Wietnam może stać się w ASEAN tym, czym Polska stała się w UE po rozszerzeniu tzn. nowym dynamicznym graczem, nawet aspirującym do roli współlidera (obok Indonezji). To oczywiście rodzi pytania o wewnętrzną równowagę: Indonezja historycznie hegemonizowała dyskurs, ale do 2030 Indonezja i Wietnam razem mogą stanowić ponad 60% ludności i PKB ASEAN, co wymusi pewien duumwirat.
Równie ważna będzie rywalizacja mocarstw (USA–Chiny) i jej konsekwencje. Azja Południowo-Wschodnia jest jednym z głównych teatrów tej rywalizacji. Chiny coraz śmielej działają na Morzu Południowochińskim, podczas gdy USA wzmacnia sojusze z Filipinami i buduje nowe układy (np. AUKUS z udziałem Australii, co ma też implikacje dla regionu). Dla ASEAN oznacza to presję, by zająć stanowisko lub przynajmniej nie dać się podzielić. Perspektywicznie, jeśli rywalizacja się nasili, państwa mogą zostać zmuszone do twardszego opowiedzenia się, po jednej ze stron. To może z kolei rzutować na jedność ASEAN np. Możliwy jest scenariusz, że Kambodża i Laos jeszcze mocniej zwiążą się z Chinami, a Filipiny, Wietnam i Singapur z USA, tworząc wewnątrz niejako dwa obozy. To byłby negatywny scenariusz, grożący paraliżem organizacji. Innym scenariuszem jest, że ASEAN wzmocni własną centralność np. przyspieszy utworzenie tzw. „ASEAN Minus X”[30] mechanizmów decyzji, aby ominąć wetujących (o tym się dyskutuje np. w kontekście Mjanmy) i postara się wspólnie wypracować kodeks postępowania z mocarstwami.
[1] Sułek, M. (2018, 2 lipca). O potęgometrii. Wywiad z prof. Mirosławem Sułkiem. Geopolityka.net. https://geopolityka.net/o-potegometrii-wywiad-z-prof-miroslawem-sulkiem/ (dostęp: 12.12.2025)
[2] Ibidem.
[3] ASEAN All. (n.d.). About us. ASEAN All. https://www.aseanall.com/about-us/ (dostęp: 12.12.2025)
[4] Sułek, M., & Szymala, E. (2024). Potęga państw 2025: Rankingi potęgometryczne. Instytut Nowej Europy.
[5] Molthof, M. (2012, 8 lutego). ASEAN and the Principle of Non-Interference. E-International Relations. https://www.e-ir.info/2012/02/08/asean-and-the-principle-of-non-interference/ (dostęp: 14.12.2025)
[6] ASEAN Regional Forum. (n.d.). About the ASEAN Regional Forum (ARF). ASEAN Regional Forum. https://aseanregionalforum.asean.org/about-arf/ (dostęp: 14.12.2025)
[7] ASEAN. (2005, 14 grudnia). Kuala Lumpur Declaration on the East Asia Summit. ASEAN. https://asean.org/kuala-lumpur-declaration-on-the-east-asia-summit-kuala-lumpur-14-december-2005/ (dostęp: 14.12.2025)
[8] https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD
[9] Path, K. (2020). The origins and evolution of Vietnam’s Doi Moi foreign policy of 1986. TRaNS: Trans-Regional and -National Studies of Southeast Asia, 8(2), 171–185. https://doi.org/10.1017/trn.2020.3
[10] Federal Reserve History. (n.d.). Asian financial crisis. Federal Reserve Bank of St. Louis. https://www.federalreservehistory.org/essays/asian-financial-crisis (dostęp: 14.12.2025)
[11] Nasution, A. (2002). The Indonesian economic recovery from the crisis in 1997-1998. Journal of Asian Economics, 13(2), 157–180. https://doi.org/10.1016/S1049-0078(02)00114-8
[12] UNCTAD. (2022). ASEAN Investment Report 2022. United Nations Conference on Trade and Development. https://unctad.org/publication/asean-investment-report-2022 (dostęp: 14.12.2025)
[13] ASEAN. (2024). ASEAN Investment Report 2024: ASEAN Economic Community 2025 and foreign direct investment. ASEAN. https://asean.org/book/asean-investment-report-2024-asean-economic-community-2025-and-foreign-direct-investment/ (dostęp: 14.12.2025)
[14] U.S. Department of Commerce. (n.d.). Vietnam – Defense and security sector. International Trade Administration.https://www.trade.gov/country-commercial-guides/vietnam-defense-and-security-sector (dostęp: 14.12.2025)
[15] BBC News. (n.d.). [Asia-Pacific]. BBC News. http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8415380.stm (dostęp: 14.12.2025)
[16]Naval Today. (2018, 7 lutego). Vietnam navy commissions two Russian-built Gepard 3.9 frigates. https://www.navaltoday.com/2018/02/07/vietnam-navy-commissions-two-russian-built-gepard-3-9-frigates/ (dostęp:14.12.2025)
[17] Asia Maritime Transparency Initiative (AMTI). (n.d.). Tracking Vietnam’s force build-up in the South China Sea. Center for Strategic and International Studies. https://amti.csis.org/tracking-vietnams-force-build-south-china-sea/ (dostęp: 14.12.2025)
[18] United Nations. (n.d.). Military expenditure (% of GDP) – Indonesia. United Nations Data (WDI). https://data.un.org/Data.aspx?d=WDI&f=Indicator_Code:MS.MIL.XPND.GD.ZS;Country_Code:IDN (dostęp: 14.12.2025)
[19] Kennedy, P. S. J. (2023). Indonesian defense industry and minimum essential force. International Research Journal of Economics and Management Studies (IRJEMS), 2(2), 138–142. https://doi.org/10.56472/25835238/IRJEMS-V2I2P116
[20] Janes. (2024). Indonesia proposes IDR165 trillion defence budget for 2025. Janes. https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/industry/indonesia-proposes-idr165-trillion-defence-budget-for-2025 (dostęp: 14.12.2025)
[21] United Nations. (n.d.). United Nations thanks Indonesia for its contribution to peacekeeping. United Nations in Indonesia. https://indonesia.un.org/en/273728-united-nations-thanks-indonesia-its-contribution-peacekeeping
[22] New Straits Times. (2025, wrzesień). Malaysia wraps up nearly two decades of UNIFIL service. https://www.nst.com.my/news/nation/2025/09/1272290/malaysia-wraps-nearly-two-decades-unifil-service (dostęp: 14.12.2025)
[23] Theodora. (2024, 4 maja). Vietnam – Military. The World Factbook. https://theodora.com/wfbcurrent/vietnam/vietnam_military.html (dostęp: 14.12.2025)
[24] Theodora. (2024, 4 maja). Indonesia – Military. The World Factbook. https://theodora.com/wfbcurrent/indonesia/indonesia_military.html (dostęp: 14.12.2025)
[25] Theodora. (2024, 4 maja). Thailand – Military. The World Factbook. https://theodora.com/wfbcurrent/thailand/thailand_military.html (dostęp: 14.12.2025)
[26] The Straits Times. (2017, 19 czerwca). Indonesia, Malaysia and Philippines launch joint operations in Sulu Sea to tackle terrorism. https://www.straitstimes.com/asia/indonesia-malaysia-and-philippines-launch-joint-operations-in-sulu-sea-to-tackle-terrorism (dostęp: 14.12.2025)
[27] RSIS. (2016, kwiecień). Indonesia, Malaysia and the Philippines launch joint operations in the Sulu Sea to tackle terrorism. S. Rajaratnam School of International Studies. https://www.rsis.edu.sg/wp-content/uploads/2016/04/CO16091.pdf (dostęp: 14.12.2025)
[28] Asian Development Bank. (2025). Asian Development Outlook – December 2025 Edition. Asian Development Bank. https://www.adb.org/outlook/editions/december-2025 (dostęp: 14.12.2025)
[29] World Bank. GDP growth (annual %) – Vietnam. World Bank. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=VN (dostęp: 14.12.2025)
[30] RSIS. (2017). ASEAN Minus X: Should this formula be extended? S. Rajaratnam School of International Studies. https://rsis.edu.sg/rsis-publication/cms/co17199-asean-minus-x-should-this-formula-be-extended/ (dostęp: 15.12.2025)
Comments are closed.