Historia sektora energetycznego Chin – Część III – Wizja Xi Jinpinga

Autorzy: Ernest Szymala, Joanna Mazurkiewicz

Wstęp

Xi Jinping, sekretarz generalny Komunistycznej Partii Chin od 2012 roku i przewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej od 2013 roku, od lat stara się ugruntować swoją pozycję jako najpotężniejszego przywódcy Chin od czasów Mao Zedonga. W tym celu podejmuje działania, które nie tylko konsolidują władzę wewnętrzną, ale również wzmacniają pozycję Chin na arenie międzynarodowej. We wrześniu 2020 roku Xi zaskoczył świat ambitnym ogłoszeniem: Chiny zamierzają osiągnąć neutralność węglową do 2060 roku, a szczyt emisji gazów cieplarnianych nastąpi jeszcze przed 2030 rokiem. Co ma być sygnałem dla świata, że Chiny stają się odpowiedzialnym członkiem środowiska międzynarodowego a także, mają aspiracje by przewodzić innowacjom w zakresie klimatu.

Deklaracja ta wywołała mieszane reakcje. Z jednej strony była to zapowiedź radykalnego zwrotu w chińskiej polityce ekologicznej, z drugiej strony pojawiły się wątpliwości, czy za tymi słowami pójdą realne działania. Chiny, które po reformach Denga Xiaopinga przyjęły ustrój z cechami kapitalistycznymi, pozostając formalnie państwem komunistycznym. Skutkiem tego było stworzenie, jednej z najbardziej dynamicznych, ale i szkodliwych dla środowiska gospodarek świata, czemu poświęciliśmy poprzednie dwie analizy w tej serii. Choć Pekin wielokrotnie deklarował chęć ochrony przyrody, niektórzy krytycy wskazują na przepaść między deklaracjami a rzeczywistością.

Centralnym elementem tej ekologicznej rewolucji jest koncepcja „cywilizacji ekologicznej” – zbiór idei, które na XVIII Zjeździe KPCh uznano za kluczowy kierunek rozwoju Chin i zapisano w konstytucji w 2018 roku. Co ciekawe, chińscy liderzy starają się osadzić te idee w kontekście rodzimej filozofii, przywołując tradycje konfucjanizmu i taoizmu, które od wieków głosiły harmonię między człowiekiem a naturą.

Jednak cywilizacja ekologiczna to nie tylko ideologia, ale także narzędzie polityczne, które ma umocnić władzę partii i zapewnić jej kontrolę nad nowymi obszarami życia publicznego. W niniejszym artykule skupimy się na instytucjonalnych i prawnych aspektach tej koncepcji, odkładając na bok szczegółową analizę konkretnych sektorów, takich jak energetyka czy elektromobilność, które zasługują na odrębne omówienie.

Dlaczego potrzebne są zmiany?

Chiny podejmują intensywne działania w kierunku zielonego rozwoju przede wszystkim z konieczności naprawy środowiska naturalnego, które zostało poważnie zdegradowane w wyniku wieloletniego, dynamicznego wzrostu gospodarczego. Skok cywilizacyjny, którego Państwo Środka dokonało w ostatnich dekadach, jest szczególnie widoczny w spektakularnym rozwoju infrastruktury i urbanizacji. Według danych Banku Światowego, w 2018 roku aż 59% Chińczyków mieszkało w miastach, podczas gdy w 1978 roku odsetek ten wynosił jedynie 18%. W ciągu tego okresu do stref zurbanizowanych przeniosło się lub urodziło ponad 500 milionów ludzi – więcej, niż liczy populacja całej Unii Europejskiej po brexicie.

Nie tylko wzrost liczby mieszkańców miast robi wrażenie. Ponad 850 milionów Chińczyków zostało wyciągniętych ze skrajnego ubóstwa, a urbanizacja stała się kluczowym motorem napędowym chińskiej gospodarki. W latach 2008–2018 aż połowa wzrostu PKB Chin wynikała z inwestycji infrastrukturalnych związanych z rozwojem miast. Przed pandemią COVID-19 miasta odpowiadały za 75% całkowitego PKB kraju i 80% jego zużycia energii. Prognozy wskazują, że do 2030 roku wskaźnik urbanizacji w Chinach wzrośnie do 75%, co oznacza migrację ponad 300 milionów ludzi do miast w ciągu najbliższych 15 lat. W najbliższych dwóch dekadach Państwo Środka planuje budowę około 50 tysięcy nowych wieżowców.

Jednak szybki rozwój urbanizacji pociągnął za sobą ogromne wyzwania środowiskowe. W ponad 60% dużych miast zasoby wód gruntowych sklasyfikowano jako małe lub bardzo małe, a ponad jedna czwarta głównych rzek jest tak zanieczyszczona, że kontakt z nimi stanowi zagrożenie dla zdrowia. W rezultacie niemal 800 milionów ludzi nie ma stałego dostępu do bezpiecznej wody. Kryzys wodny spowodował także przekształcenie wielu gruntów ornych w pustynie. Obecnie problem pustynnienia dotyka 259 milionów hektarów powierzchni kraju, co wpływa na życie 400 milionów ludzi.

Wyżywienie 1,4 miliarda mieszkańców Chin – co stanowi 22% światowej populacji – na zaledwie 7% globalnych gruntów ornych to kolejne wyzwanie. Dodatkowo zanieczyszczenie powietrza, które odpowiada za nawet 420 tysięcy przedwczesnych zgonów rocznie, pozostaje jednym z największych problemów ekologicznych. W grudniu 2015 roku Pekin po raz pierwszy w historii ogłosił czerwony alarm z powodu wysokiego stężenia pyłów PM 2,5, które osiągnęło poziom 291 mikrogramów na metr sześcienny – prawie 40 razy przekraczając normy Światowej Organizacji Zdrowia.

Cywilizacja ekologiczna jako odpowiedź na problemy środowiskowe

Momentem przełomowym dla rozwoju koncepcji cywilizacji ekologicznej w Chinach było objęcie władzy przez Xi Jinpinga. Ochrona środowiska stanowiła ważny element jego polityki jeszcze przed objęciem kluczowych stanowisk. Manifestem jego proekologicznych przekonań jest artykuł z 2006 roku, w którym stwierdził, że „góry zielone i czysta woda są ważniejsze niż góry złote i srebrne”. Te słowa stały się fundamentem jego późniejszych działań na rzecz zrównoważonego rozwoju i podkreśliły, jak istotna jest harmonia między gospodarką a ekologią.

Xi Jinping nie tylko promuje ideę cywilizacji ekologicznej, ale także traktuje ją jako integralną część swojej wizji „chińskiego marzenia” oraz realizacji „dwóch celów na stulecie”. Według niego ochrona środowiska nie jest przeszkodą dla rozwoju gospodarczego, lecz jego naturalnym elementem, który musi być uwzględniony w każdym aspekcie polityki i gospodarki.

Już w 2013 roku, podczas trzeciego posiedzenia Komitetu Centralnego KPCh, Xi Jinping jasno określił, że dotychczasowy model gospodarczy Chin jest „niezbalansowany, nieskoordynowany i niezrównoważony”. Warto jednak zauważyć, że podobne stwierdzenia padły wcześniej – w 2007 roku ówczesny premier Wen Jiabao zwracał uwagę na te same problemy. Mimo że były one zauważane przez centralne władze, globalny kryzys finansowy z 2008 roku odsunął kwestie ekologiczne na dalszy plan, a działania na rzecz poprawy sytuacji nie były podejmowane na wystarczającą skalę.

Dopiero za rządów Xi Jinpinga ochrona środowiska zyskała rangę priorytetu narodowego.

Centralizacja jako forma wprowadzania zmian

Xi Jinping znacząco pogłębił centralizację władzy w Chinach, wykorzystując małe grupy kierownicze jako kluczowe narzędzie zarządzania.[1] Dzięki temu mógł obsadzać kluczowe stanowiska swoimi zaufanymi ludźmi, co pozwoliło mu na zwiększenie kontroli nad procesami decyzyjnymi kosztem innych członków Stałego Komitetu Biura Politycznego KPCh.[2]

W 2013 roku utworzono Centralną Grupę Kierowniczą ds. Kompleksowych i Pogłębionych Reform (ang. Central Leading Group for Comprehensively Deepening Reforms), której przewodniczył sam Xi Jinping. Jednym z jej wyspecjalizowanych organów jest Podgrupa ds. Reformy Systemu Ekonomicznego i Systemu Cywilizacji Ekologicznej, która kierowana była przez Liu He i Xu Shaoshi. Grupa ta stała się de facto najwyższym organem koordynującym reformy, zmniejszając rolę tradycyjnie wpływowych instytucji, takich jak Narodowa Komisja Rozwoju i Reform (NDRC) czy Komisja Nadzoru i Administracji Majątkiem Państwowym Rady Państwa (SASAC).

W ciągu pierwszych pięciu lat rządów Xi Jinpinga Grupa Kierownicza zatwierdziła 12 kluczowych dokumentów politycznych dotyczących reform przedsiębiorstw państwowych.[3] W 2018 roku została przekształcona w Komisję Kierowniczą ds. Kompleksowych i Pogłębionych Reform (ang. Central Comprehensively Deepening Reforms Commission), co jeszcze bardziej wzmocniło jej rolę w procesie kształtowania polityki.[4]

Równolegle ważną rolę w zarządzaniu gospodarką i sektorem energetycznym przejęła Grupa Kierownicza ds. Finansowych i Gospodarczych (ang. Leading Group for Financial and Economic Affairs), przekształcona w 2018 roku w Komisję Kierowniczą Finansów i Spraw Gospodarczych (ang. Central Financial and Economic Affairs Commission). Choć organ ten istniał już od 1980 roku, Xi Jinping uczynił go centralnym punktem kształtowania polityki makroekonomicznej. Skład Komisji, obejmujący przewodniczącego ChRL, premiera, wicepremierów, członków Stałego Komitetu Biura Politycznego KPCh oraz prezesa Banku Ludowego Chin, podkreśla jej znaczenie.

W ostatnich latach Komisja coraz częściej zajmuje się kwestiami klimatycznymi i energetycznymi, kluczowymi dla nowego paradygmatu rozwoju gospodarczego – budowy gospodarki o obiegu zamkniętym. Decyzje dotyczące bezpieczeństwa i efektywności energetycznej, a także strategii klimatycznych, są teraz omawiane na najwyższym szczeblu. Istotną rolę odgrywa także Grupa Kierownicza ds. Zmian Klimatu, Oszczędności Energii i Redukcji Emisji (ang. National Leading Group for Climate Change, Energy Conservation and Emissions Reductions), która koncentruje się na realizacji celów związanych z ochroną środowiska.

Wielka czystka w sektorze energetycznym

Pod rządami Xi Jinpinga sektor energetyczny w Chinach przeszedł istotne zmiany, które były wynikiem szeroko zakrojonej kampanii antykorupcyjnej. Już w 2013 roku władze KPCh skoncentrowały się na tzw. „grupie paliwowej” – frakcji powiązanej z kluczowymi postaciami sektora energetycznego.[5]Na jej czele stał Zhou Yongkang, były członek Stałego Komitetu Biura Politycznego KPCh[6], który od lat 80. budował swoją karierę w przemyśle paliwowym, a później nadzorował służby specjalne.[7]

Oficjalnie Zhou Yongkang został skazany na dożywotnie więzienie za korupcję, nadużywanie władzy i ujawnianie tajemnic państwowych.[8] Jednak w tle wyroku znajdował się konflikt polityczny – Zhou oraz związani z nim ludzie sprzeciwiali się dojściu Xi Jinpinga do władzy. Skazanie Zhou było precedensem, ponieważ w ramach KPCh od dekad istniał konsensus, zgodnie z którym członkowie Stałego Komitetu Biura Politycznego KPCh byli nietykalni zarówno podczas pełnienia funkcji, jak i po odejściu z urzędu. Zhou Yongkang stał się pierwszym członkiem tego grona, który został osądzony i skazany na podstawie zarzutów korupcyjnych.[9]

Kampania antykorupcyjna Xi Jinpinga objęła przede wszystkim przedsiębiorstwa związane z wydobyciem węgla, ropy naftowej i gazu ziemnego. W prowincji Shanxi, będącej największym regionem produkcji węgla w Chinach, tylko w 2014 roku ukarano 15 450 urzędników. W sektorach gazowym i naftowym skazano około 77 urzędników najwyższego szczebla.[10]

Zmiany kadrowe dotknęły m.in. takich gigantów jak:

• PetroChina,[11]
• Sinopec,[12]
• SASAC [13]
• China National Petroleum Corporation (CNPC), [14]
• China National Offshore Oil Corporation (CNOOC),[15]
• National Energy Administration,[16]
• Hanlong Group [17]
• China Resources,[18]
• Shanxi Jinneng Energy Group,[19]
• Sinochem Group,[20]
• oraz wiele innych przedsiębiorstw państwowych i instytucji administracyjnych.

Należy podkreślić, że szefowie centralnych przedsiębiorstw państwowych w Chinach to nie tylko kierownicy biznesowi, ale również urzędnicy mianowani i odwoływani przez KPCh. Proces ten nadzoruje Departament Organizacji KC KPCh (ang. The Organization Department of the Central Committee of the Chinese Communist Party), który we współpracy z wyższymi organami partyjnymi decyduje o nominacjach na stanowiska takie jak sekretarz Komitetu Partyjnego, dyrektor generalny, prezes czy przewodniczący zarządu.[21]

Xi Jinping w swoich działaniach dotyczących zarządzania kadrami stosuje dwie główne strategie:

1. Wspólne nominacje – Strategia wspólnych nominacji polega na mianowaniu jednej osoby na co najmniej dwa z trzech najwyższych stanowisk kierowniczych w przedsiębiorstwach państwowych.
2. Rotacje – Drugą istotną taktyką są rotacje, które zakładają mianowanie szefa jednego przedsiębiorstwa centralnego na stanowisko wykonawcze w innym przedsiębiorstwie. Celem tego jest przeciwdziałanie tworzenia lokalnych „klik”.

Wykres 1. Wspólne nominacje w przedsiębiorstwach państwowych w Chinach w latach 2003–2017.

Źródło: W. Leutert, Firm Control: Governing the State-owned Economy Under Xi Jinping,„China Perspectives” 2018, nr 1–2, s. 31.

Od czasu dojścia Xi Jinpinga do władzy można zaobserwować znaczący wzrost upolitycznienia kadr kierowniczych w głównych przedsiębiorstwach państwowych. Łączenie funkcji przewodniczącego zarządu i sekretarza Komitetu Partyjnego stało się praktyką powszechnie stosowaną w celu wzmocnienia pozycji komitetów partyjnych w firmach oraz zwiększenia politycznej kontroli nad członkami zarządów.

Trend ten zaczął być widoczny już w 2009 roku, jednak po objęciu władzy przez Xi Jinpinga uległ znacznemu przyspieszeniu. Czerwona pionowa linia na wykresie 1. wskazuje moment przejęcia przez niego władzy, co wyraźnie odzwierciedla intensyfikację tego zjawiska. Analizie poddano 97 głównych przedsiębiorstw państwowych w Chinach, nie tylko z sektora energetycznego, co pozwoliło na ukazanie szerokiej skali tego procesu.

Przeprowadzane zmiany miały na celu nie tylko zwiększenie wpływu partii na działania przedsiębiorstw, ale także podporządkowanie ich strategii długoterminowym celom politycznym. Przyjęte rozwiązania wzmacniają rolę Komunistycznej Partii Chin w zarządzaniu kluczowymi firmami, zapewniając zgodność podejmowanych decyzji z wytycznymi władz centralnych.

Zmiany instytucjonalne

Po umocnieniu swojej władzy i wyeliminowaniu przeciwników[22]Xi Jinping przystąpił do wdrażania daleko idących reform instytucjonalnych. Podczas tzw. „dwóch sesji” (ang. Two Sessions)[23] ogłoszono największe zmiany administracyjne w Chinach od ponad trzech dekad.[24] Wśród nich szczególne miejsce zajmował sektor ochrony środowiska, co podkreśla, jak dużą wagę obecne władze Chin przywiązują do kwestii ekologicznych.

Zadania związane z ochroną klimatu i środowiska, które wcześniej były rozproszone pomiędzy różnymi instytucjami, zostały scentralizowane pod nadzorem jednego organu – Ministerstwa Ekologii i Środowiska (ang. Ministry of Ecology and Environment, MEE)[25]. MEE przejęło liczne kompetencje od innych ministerstw, co czyni je najpotężniejszym organem regulacyjnym ds. ochrony środowiska w historii Chin. Ministerstwo jest odpowiedzialne za opracowywanie i wdrażanie polityki ekologicznej, planów i standardów ochrony środowiska, a także monitorowanie sytuacji ekologicznej, w tym kontrolę zanieczyszczeń.[26]

Ponadto MEE reprezentuje Chiny w międzynarodowych negocjacjach klimatycznych, co podkreśla jego kluczową rolę zarówno na poziomie krajowym, jak i globalnym. Aby sprostać nowym obowiązkom, znacznie zwiększono liczbę pracowników Ministerstwa, co pozwala na efektywniejsze zarządzanie powierzonymi zadaniami.[27]Aktualny, autorski schemat zarządzania sektorem energetycznym w Chinach został zaprezentowany na wykresie 2.

Wykres 2. Thibaud Voïta Xi Jinping’s Institutional Reforms. Environment over Energy? Édito Énergie, Ifri, 2018, s. 2 tłumaczenie własne

Zmiany lokalne

Oprócz centralizacji na poziomie ministerstw, znaczące zmiany zostały wprowadzone w relacjach między rządem centralnym a władzami lokalnymi. Wraz z kolejnymi reformami pogłębiającymi otwarcie Chin, system administracyjny coraz bardziej przypominał system federalny. Profesor Zheng Yongnian wskazuje trzy cechy chińskiego federalizmu: hierarchiczny system polityczny, w którym władza jest podzielona między prowincje a centrum, instytucjonalizowaną decentralizację, która utrudnia rządowi centralnemu narzucanie swojej woli prowincjom, oraz fakt, że prowincje ponoszą główną odpowiedzialność za gospodarkę w swoich regionach i do pewnego stopnia mogą kształtować politykę w ramach swoich jurysdykcji.[28]

Trzeci punkt jest szczególnie istotny, ponieważ wiąże się z konfucjańską biurokratyczną merytokracją. Chiński system administracyjny zakłada, że urzędnicy państwowi zajmują swoje stanowiska przez okres pięciu lat, a ich celem jest awans na wyższe stanowiska. Awans ten może oznaczać nie tylko wyższą rangę, ale również dodatkowe korzyści, takie jak wyższe zarobki, lepsze środowisko pracy czy dostęp do subsydiowanego mieszkania. Kluczowym elementem tego systemu jest System Oceny Wyników Kadr (ang. Cadres Performance Evaluation System), prowadzony przez Departament Organizacji Komunistycznej Partii Chin.[29] System ten ocenia zarówno cechy osobiste, takie jak uczciwość i moralność, jak i bardziej konkretne cele zawodowe.

Cele te dzielą się na „twarde” i „miękkie”. Twarde cele, takie jak wzrost PKB, utrzymanie stabilności społecznej czy egzekwowanie polityki jednego dziecka (do 2016 roku), mają najwyższy priorytet i często „moc weta”. Oznacza to, że niezrealizowanie jednego twardego celu powoduje, że osiągnięcie innych celów nie jest brane pod uwagę. Cele „miękkie”, takie jak ochrona środowiska, miały tradycyjnie niższy priorytet. W praktyce oznaczało to, że rozwój gospodarczy dominował nad działaniami proekologicznymi.

Problem ten dodatkowo komplikuje fakt, że rezultaty polityk środowiskowych są zazwyczaj widoczne dopiero po latach, a korzyści z ich wdrażania przypadają często następnym urzędnikom. W konkurencyjnym środowisku urzędnicy rzadko chętnie pracują na rzecz sukcesów swoich następców.[30] Idealnym przykładem tego problemu jest próba wprowadzenia „zielonego PKB”, które uwzględniałoby ekonomiczne koszty zanieczyszczeń. Projekt, rozpoczęty w 2005 roku przez Państwową Administrację Ochrony Środowiska, obejmował miasta Pekin i Tianjin oraz kilka prowincji, takich jak Hebei, Liaoning, Zhejiang czy Guangdong. Jednak ze względu na priorytety gospodarcze urzędnicy często ignorowali ekologiczne konsekwencje, wybierając projekty generujące zyski, ale również znaczące zanieczyszczenia.[31]

Dodatkowo, gdy osiągnięcie ambitnych celów poprzez inwestycje i ciężką pracę staje się niemożliwe, lokalne władze w Chinach często czują się zmuszone do sięgania po alternatywne środki – w tym manipulację danymi statystycznymi. Fałszowanie danych ma długą historię w Chinach, sięgającą czasów Wielkiego Skoku Naprzód w latach 50. XX wieku, kiedy to lokalne rządy przedstawiały wyolbrzymione i fałszywe wyniki produktywności, mimo że kraj pogrążał się w głodzie i kryzysie gospodarczym.

Współczesne przykłady pokazują, że manipulacja danymi wciąż jest powszechnym zjawiskiem, zwłaszcza gdy lokalni urzędnicy stają przed trudnymi do osiągnięcia celami, których realizacja wymaga zasobów, narzędzi lub czasu, jakich często brakuje. W takich przypadkach fałszowanie danych może przyjmować różne formy, od zawyżania osiągnięć i zaniżania porażek, po kreatywne stosowanie metod statystycznych, które pozwalają na uzyskanie pozornie zadowalających wyników.

W dziedzinie ochrony środowiska manipulacja danymi często przybiera bardziej konkretne formy. Lokalne władze mogą na przykład podejmować środki tymczasowe przed planowanymi badaniami jakości powietrza, takie jak obligatoryjne wyłączenie fabryk, wprowadzenie zakazów ruchu dla pojazdów spalinowych w dni poprzedzające pomiary, czy ograniczanie aktywności gospodarczej w okresach kontroli. Choć takie działania mogą poprawiać wyniki w krótkim okresie, nie prowadzą do rzeczywistego rozwiązania problemów strukturalnych.

Podobna logika działania wystąpiła w przypadku indeksu ekonomicznego wprowadzonego przez premiera Li Keqianga, który uwzględniał zużycie energii elektrycznej jako jedną ze zmiennych mierzących rozwój gospodarczy. Lokalne władze, aby zawyżyć swoje wyniki, podejmowały absurdalne działania, takie jak włączanie oświetlenia ulicznego w ciągu dnia, aby sztucznie zwiększyć zużycie energii.

Takie przypadki wskazują na strukturalne problemy w chińskim systemie zarządzania. Intensywna presja na osiąganie wyników, szczególnie w kontekście ambitnych celów ekologicznych czy gospodarczych, często prowadzi do wypaczeń w raportowaniu. Manipulacje są szczególnie powszechne w obszarach, w których rezultaty działań są trudne do zmierzenia w krótkim okresie, takich jak ochrona środowiska. W takich sytuacjach lokalne kadry wolą fałszować dane, zamiast ryzykować negatywne konsekwencje wynikające z nieosiągnięcia wyznaczonych celów.

Dodatkowym problemem jest brak skutecznych mechanizmów weryfikacji przedstawianych danych. Choć w ostatnich latach rząd centralny wprowadził nowe systemy monitorowania i zwiększył nacisk na przejrzystość, wciąż istnieją poważne luki w procesach audytowych. Rząd centralny w dużej mierze polega na raportach dostarczanych przez lokalnych urzędników, co ogranicza możliwość skutecznego sprawdzenia rzeczywistego stanu realizacji celów. W efekcie fałszywe dane mogą łatwo znaleźć się w oficjalnych statystykach krajowych, prowadząc do podejmowania decyzji na podstawie błędnych informacji.

Presja na realizację celów oraz wynikające z niej manipulacje danymi uwidaczniają paradoksy chińskiego systemu zarządzania. Z jednej strony intensywny nacisk na osiąganie wyników przyczynił się do spektakularnego wzrostu gospodarczego i modernizacji kraju, z drugiej jednak prowadzi do utrwalenia nieprawidłowości, które zagrażają długoterminowej skuteczności polityk. Bez rozwiązania tych problemów, zwłaszcza w zakresie lepszego dostosowania celów do lokalnych realiów oraz wzmocnienia mechanizmów kontroli i weryfikacji danych, chiński system zarządzania ryzykuje dalsze utrzymywanie nierzetelnych praktyk, które podważają wiarygodność wprowadzanych reform.

Od lat 80. zarządzanie środowiskiem w Chinach było oparte na tradycyjnym modelu administracyjnym, łączącym pionowe zarządzanie liniowe przez nadrzędne organy z poziomym zarządzaniem prowadzonym przez lokalne rządy na różnych szczeblach. To „zarządzanie liniowe” i „zarządzanie blokowe”[32] stworzyły system, który nie sprzyjał skutecznemu wdrażaniu polityk środowiskowych. Ostatnie lata przyniosły jednak zmiany. Rząd centralny zaczął kłaść większy nacisk na cele ekologiczne, takie jak zwiększenie liczby „niebieskich dni”, czyli dni o zmniejszonym zanieczyszczeniu powietrza.

Zakończenie

Przełom wieków przyniósł Chinom spektakularny wzrost gospodarczy, który znacząco zwiększył zapotrzebowanie na energię. Luka energetyczna, z którą zmagał się kraj, została w głównej mierze zlikwidowana dzięki intensywnemu wykorzystaniu paliw kopalnych. Rozwiązanie to, choć skuteczne w krótkim okresie, spowodowało poważne konsekwencje: wzrost uzależnienia od importu surowców energetycznych oraz pogłębiającą się degradację środowiska naturalnego. Zanieczyszczenie powietrza, gleby i wód osiągnęło tak duże rozmiary, że gdyby Komunistyczna Partia Chin (KPCh) nie podjęła odpowiednich działań, kraj stanąłby przed realnym ryzykiem kryzysu społecznego i gospodarczego.

Rosnąca potrzeba zmian została po raz pierwszy zauważona na szczeblu centralnym za rządów Hu Jintao. Wówczas rozpoczęto pierwsze próby uwzględnienia problematyki środowiskowej w polityce krajowej. Prawdziwy przełom nastąpił jednak za rządów Xi Jinpinga, kiedy koncepcja cywilizacji ekologicznej stała się jednym z filarów polityki państwowej. Xi Jinping, przewodniczący ChRL od 2013 roku, skoncentrował się na budowie modelu wzrostu gospodarczego opartego na jakości, wysokich technologiach i zrównoważonym rozwoju. Transformacja energetyczna i ochrona środowiska zajęły centralne miejsce w jego wizji rozwoju kraju.

Przez prawie dekadę swoich rządów Xi Jinping nie tylko zcentralizował władzę, ale również przeprowadził szereg reform administracyjnych i gospodarczych, które miały na celu zwiększenie efektywności realizacji jego wizji. Przełomowym krokiem było utworzenie Ministerstwa Ekologii i Środowiska (ang. Ministry of Ecology and Environment, MEE), które skupiło kompetencje związane z ochroną środowiska, wcześniej rozproszone między różne instytucje. Równolegle Xi Jinping upolitycznił i podporządkował KPCh największe przedsiębiorstwa państwowe, eliminując opór ze strony grup interesów związanych z przemysłem paliwowym. Jednym z najważniejszych działań w tym zakresie było zneutralizowanie tzw. „grupy paliwowej” – silnego lobby w centralnych władzach KPCh, które promowało dalsze uzależnienie od paliw kopalnych.

Mimo podjętych działań realizacja idei cywilizacji ekologicznej napotyka ogromne trudności. Jednym z kluczowych problemów jest sposób funkcjonowania chińskiej administracji oraz relacje między władzą centralną a władzami lokalnymi. W języku chińskim istnieje idiom 山高皇帝远, który można tłumaczyć jako: „góra jest wysoka, a cesarz daleko”. Wyraża on odwieczny problem chińskiego systemu zarządzania – im dalej od centrum władzy, tym słabiej są egzekwowane prawa i dekrety. To zjawisko szczególnie dotkliwie objawia się w odległych prowincjach, gdzie lokalne władze często nadają priorytet celom krótkoterminowym, ignorując wytyczne rządu centralnego dotyczące ochrony środowiska.

System ewaluacji urzędników również stanowi przeszkodę. Choć w ostatnich latach uwzględniono w nim cele środowiskowe, presja na osiąganie wyników gospodarczych wciąż jest dominująca. W połączeniu z trudnością w pomiarze efektów działań proekologicznych w krótkim okresie prowadzi to do sytuacji, w której wielu urzędników koncentruje się na łatwiejszych do zrealizowania wskaźnikach ekonomicznych, zaniedbując długoterminowe cele środowiskowe.

Skuteczne i konsekwentne wdrażanie rozwiązań proekologicznych jest tym bardziej kluczowe, że skala problemów związanych z degradacją środowiska naturalnego w Chinach może się nasilać w nadchodzących latach. Rosnące zapotrzebowanie na energię, presja urbanizacyjna oraz intensywna industrializacja generują kolejne wyzwania. Jeśli Chińska Republika Ludowa nie zdoła skutecznie zarządzać tymi procesami, istnieje ryzyko, że koszty środowiskowe przeważą nad korzyściami ekonomicznymi, prowadząc do destabilizacji społecznej i gospodarczej.

Tym samym sukces transformacji energetycznej oraz realizacji idei cywilizacji ekologicznej zależy nie tylko od centralnych reform, ale również od zmiany mentalności w administracji lokalnej. Kluczowe jest stworzenie mechanizmów, które pozwolą na skuteczne egzekwowanie polityk środowiskowych, a także dostosowanie celów do realiów na poziomie lokalnym. Bez tych działań osiągnięcie zrównoważonego rozwoju w Chinach pozostanie wyzwaniem, które będzie wymagało ciągłego dostosowywania strategii na każdym poziomie administracji.

[1] Christopher Johnson, Scott Kennedy Xi’s Signature Governance Innovation: The Rise of Leading Small Groups https://www.csis.org/analysis/xis-signature-governance-innovation-rise-leading-small-groups (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[2] Aktualnie w skład wchodzą następujące osoby: Xi Jinping, Li Keqiang, Li Zhanshu, Wang Yang, Wang Huning, Zhao Leji, Han Zheng.

[3] Wendy Leutert Firm Control: Governing the State-owned Economy Under Xi Jinping, China Perspectives, 2018, s. 29 tłumaczenie własne.

[4] 中共中央印发《深化党和国家机构改革方案》(ang. The Central Committee of the Communist Party of China issued the „Deepening Party and State Institutional Reform Plan”) People’s Daily Online http://politics.people.com.cn/n1/2018/0321/c1001-29881261.html (dostęp: 08.12.2020)

[5] Inne frakcje w KPCh za czasów dojścia Xi Jinpinga do władzy to: „Tuanpai”, „Grupa Jiang Zemina”, „Książątka”, „Nowa armia z Zhejiangu”, „Nowa lewica”, „Populiści”, „Grupa Xishan” po więcej informacji patrz: Michał Bogusz, Jakub Jakóbowski Komunistyczna Partia Chin j jej państwo. Konserwatywny zwrot Xi Jinpinga, Ośrodek Studiów Wschodnich,2019.

 [6] Innym ważnym przedstawicielem grupy paliwowej, który został skazany był np. Su Shulin. Jednak nie wszystkich spotkał taki los. Część osób przetrwała czystkę jak m.in. Zhang Gaoli, Wang Yilin czy Zeng Qinghong.

[7] Jarosław Giziński Mała rewolucja kulturalna https://www.rp.pl/artykul/1045519-Mala-rewolucja-kulturalna.html (dostęp: 08.12.2020)

[8] China corruption: Life term for ex-security Chief Zhou https://www.bbc.com/news/world-asia-china-33095453 (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[9] Cary Huang Xi Jinping strengthens his grip with Zhou Yongkang takedown … but what next? https://www.scmp.com/news/china/article/1561990/xi-jinping-boosts-clout-zhou-yongkang-takedown-what-next (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[10] Factbox: Catching tigers and hidden flies in China’s Energy sector https://ca.reuters.com/article/us-china-corruption-energy-factbox/factbox-catching-tigers-and-hidden-flies-in-chinas-energy-sector-idUSKCN1M1120 (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[11] PetroChina Co., Ltd. https://asia.nikkei.com/Companies/PetroChina-Co.-Ltd2 (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[12] Yang Ge, Huang Kaixi Former Sinopec Executive Gets 15 Years for Corruption https://www.caixinglobal.com/2017-01-25/former-sinopec-executive-gets-15-years-for-corruption-101049013.html (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[13] Państwowa Komisja Nadzoru i Administraji Mieniem (ang. State-owned Assets Supervision and Administration Commission) zajmuje się ona kontrolą przedsiębiorstw państwowych. Former China energy chief Jiang Jiemin jailed for corruption https://www.bbc.com/news/world-asia-china-34503469 (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[14] Yu Ning, He Xin, Lin Yunshi, Wang Duan Three Officials at Center of Graft Scandal Were Secretaries to Ex-High Official https://www.caixinglobal.com/2014-07-09/three-officials-at-center-of-graft-scandal-were-secretaries-to-ex-high-official-101013239.html (dostęp 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[15] China’s state-owned oil and gas giants set for reshuffle of top brass https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/1783755/chinas-state-owned-oil-and-gas-giants-set-reshuffle-top (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[16] Mimi Lau Chinese court jails senior ethnic Uygur official for life on corruption charges https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3040287/chinese-court-jails-senior-ethnic-uygur-official-life (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne

[17] China executes mining tycoon Liu Han, who had links to ex-security tsar Zhou Yongkang https://www.scmp.com/news/china/article/1708082/chinese-mining-tycoon-liu-han-linked-zhou-yongkang-executed (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[18] Mimi Lau Former China Resources chairman Song Lin pleads guilty to corruption https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2074354/former-china-resources-chairman-song-lin-stands-trial (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne

[19] Coal industry of Shanxi province anti-corruption investigations： 7 fall of Group 5 executives http://wap.uuhomepage.com/StaticWapPages/20160401/20160401074628998.html (dostęp:08.12.2020) tłumaczenie własne.

[20] Lee Jeong-ho Former Sinochem general manager Cai Xiyou jailed for 12 years for corruption; latest official to fall in China’s crackdown https://www.scmp.com/news/china/politics/article/2179571/former-sinochem-general-manager-cai-xiyou-jailed-12-years (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[21] Wendy Leutert Firm Control: Governing the State-owned Economy Under Xi Jinping, China Perspectives, 2018, s. 30 tłumaczenie własne.

[22] Po więcej informacji na temat eliminacji przeciwników politycznych patrz: Pin Ho, Wenguang Huang Uderzenie w czerń. Morderstwo, pieniądze i walka o władzę w Chinach Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2015.

[23]Termin ten odnosi się do corocznych sesji plenarnych: Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych (ang. National People’s Congress NPC) oraz Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej Chin (ang. Chinese People’s Political Consultative Conference CPPCC)

[24] Szczegóły zmian patrz: A Guide to 2018 State Council Institutional Reforms https://npcobserver.com/2018/03/14/a-guide-to-2018-state-council-institutional-reforms/ (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[25] Wang Yong 关于国务院机构改革方案的说明 (ang. Explanation on the Institutional Reform Plan of the State Council)http://www.gov.cn/guowuyuan/2018-03/14/content_5273856.htm (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[26] 环保部部长李干杰：组建生态环境部将实现“五个打通” (ang. The Establishment of the Ministry of Ecology and Environment Will Achieve „Five Open Links”) http://www.xinhuanet.com/politics/2018lh/2018-03/17/c_1122551701.htm (dostęp: 08.12.2020) tłumaczenie własne.

[27] Thibaud Voïta Xi Jinping’s Institutional Reforms. Environment over Energy? Édito Énergie, Ifri, 2018, s. 2 tłumaczenie własne

[28] Zheng Yongnian Power to dominate, not to change: how China’s central-local relations constrain its reform Singapore East Asian Institute, 2019 s. 1 tłumaczenie własne.

[29] Tajemniczy charakter KPCh motywuje wielu badaczy w zgłębianie przesłanek jakie mają wpływ na karierę polityczną w Chinach. Najczęstszymi kryteriami przyjmowanymi podczas awansu chińskiego urzędnika są: 1) Posiadanie członka rodziny, który pełni/pełnił wysoki urząd w partii, 2) Mecenat polityczny, wyżej postawionego oficjela 3) Wyniki gospodarcze w zarządzanym przez siebie obszarze administracyjnym 4) Wyższe wykształcenie 5) Doświadczenie 6) Płeć. Po więcej informacji patrz: Jinghan Zeng What Matters Most in Selecting top Chinese Leaders? A Qualitative Comparative Analysis Journal of Chinese Political Science, 2013 s. 229 tłumaczenie własne.

[30] Po więcej informacji na temat ewaluacji chińskich urzędników patrz: Ye Chen, Hongbin Li, Li-An Zhou Relative Performance Evaluation and the Turnover of Provincial Leaders in China Economic Letters, 88 (3) 2005, s. 421-425, oraz Susan Whiting Power and wealth in rural china: The political economy of institutional change. Cambridge University Press, 2001.

[31] Ł. Gacek Cywilizacja ekologiczna i transformacja energetyczna w Chinach, Wydawnictwo Naukowe FNCE, Poznań 2020, s. 27.

[32] Di Zhou China’s Environmental Vertical Management Reform: An Effective and Sustainable Way Forward or Trouble in Itself? Laws, 2020 s. 2 tłumaczenie własne.