Komentarz: Gruzińska Ustawa o Zagranicznych Agentach

W skrócie:

• 3 czerwca Gruzja wprowadziła kontrowersyjną ustawę o zagranicznych agentach, pomimo masowych protestów, weta prezydent Salome Zurabiszwili oraz krytyki ze strony krajów zachodnich.
• Ustawa definiuje zagranicznego agenta jako organizację, która otrzymuje ponad 20% środków z zagranicy, głównie z USA i UE. Nie wspomina natomiast o środkach z Rosji.
• Przyjęcie ustawy budzi obawy o osłabienie społeczeństwa obywatelskiego i demokracji w Gruzji, podobnie jak miało to miejsce w Rosji. Dlatego ustawa ta określana jest jako rosyjskie prawo.
• Międzynarodowe reakcje, szczególnie ze strony UE i USA, były jednoznacznie negatywne, co może wpłynąć na przyszłe relacje Gruzji z Zachodem i jej aspiracje dołączenia do UE.

Wstęp

Jeden krok do przodu i dwa kroki w tył – tak można opisać aspiracje Gruzji do dołączenia do Unii Europejskiej i kolektywnego Zachodu. Gruzińskie marzenie o dołączeniu do UE oraz odcięcia się od wpływów Rosyjskich nie szybko się spełni. Partia Gruzińskie Marzenie, rządząca Gruzją od 2012, nieustannie wije się pomiędzy pro-Europejską polityką, a wyraźnie negatywnym nastawieniem do europejskich wartości. Ostatnim tego przykładem jest przegłosowanie kontrowersyjnej ustawy o zagranicznych agentach przy wielotysięcznych demonstracjach i krytyce krajów zachodnich. Parlament ostatecznie przyjął projekt 14 maja z większością 84 do 30. Następnie, Prezydent Gruzji Salome Zurabiszwili zawetowała ustawę 18 maja. Jednak finalnie, 10 dni później 28 maja gruziński parlament odrzucił prezydenckie weto.

Ustawa o zagranicznych agentach:

Organizacje pozarządowe (NGO) mają ważną rolę w kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego, szczególnie w krajach rozwijających się i gdzie doświadczenie z demokracją jest ograniczone. Gruzja jest tego doskonałym przykładem. W 2012 społeczeństwo obywatelskie i NGOs miały wyraźny wpływ na wiedzę wyborców i monitorowanie wyborów.[1] Z perspektywy rządzącej partii Gruzińskie Marzenie organizacje pozarządowe generalnie wspierają opozycję, a w szczególności Zjednoczony Ruch Narodowy założony przez Micheila Saakaszwilego w 2001 roku.[2] Ponadto Gruzińskie Marzenie uważa, że poprzez te organizacje USA i UE interweniują w wewnętrzne sprawy Gruzji, osłabiając rządzącą partię i Gruziński Kościół Prawosławny. Co istotne NGO-sy w Gruzji w 90% otrzymują środki z zagranicy.[3] Powiązanie pomiędzy gruzińskimi organizacjami pozarządowymi, a instytucjami z innych państw jest widoczne, ale sam w sobie ten związek nie jest zły. Podejmowane przez nie działania wspierają m.in. gruzinów żyjących poniżej progu ubóstwa. [4]

Chronologia wydarzeń:

Partia Gruzińskie Marzenie pierwotnie próbowała wprowadzić w życie ustawę o zagranicznych agentach już marcu 2023. Wtedy jednak partia wycofała się tego pomysłu z uwagi na wybuch masowych protestów przeciwko niej już miesiąc po pierwszej propozycji ustawy.[5] W dniu 2 marca 2023 podczas wspólnej debaty z udziałem komisji rozpatrujących nową legislację, wybuchła bójka pomiędzy politykami opozycji a politykami partii rządzącej.[6]

Rok później W dniu 3 kwietnia 2024, partia Gruzińskie Marzenie ogłosiła, że ponownie chce zająć się ustawą o zagranicznych agentach. Tym razem w treści ustawy użyto terminu “agent zagraniczny” zamiast “organizacja działająca na rzez interesów zagranicznej siły”.[7] Oficjalnie zarejestrowano projekt ustawy w gruzińskim parlamencie 8 kwietnia.[8]  Protesty przeciwko ustawie rozpoczęły się 15 kwietnia przed budynkiem parlamentu. Tego samego dnia wybuchła kolejna bójka w parlamencie. Opozycyjny poseł Aleko Elisashvili, szef partii Citizens (Obywatele), zaatakował Mamuka Mdinaradze, lidera większości w parlamencie.[9] 

16 kwietnia pierwszy projekt ustawy został przegłosowany większością 78 do 25.[10] Następnego dnia około 35 tysięcy protestujących wyszło na ulice w Tbilisi. Gruzini kontynuowali protesty przez następne kilkanaście dni.

Na reakcję UE nie trzeba było długo czekać i już, 25 kwietnia Parlament Europejski przegłosował rezolucję w sprawie ponawianych prób uchwalenia w Gruzji ustawy o agentach zagranicznych i wynikających stąd ograniczeń dla społeczeństwa obywatelskiego (2024/2703(RSP). [11].

28 kwietnia około 60 tysięcy ludzi uczestniczyło w demonstracyjnym marszu do gruzińskiego parlamentu.[12] Mimo tego deputowani przegłosowali projekt ustawy 14 maja z większością 84 do 30.[13]

14 maja ministrowie spraw zagranicznych Łotwy, Estonii, Islandii i Litwy dołączyli do protestujących. [14] Natomiast Prezydent Salome Zurabiszwili zawetowała ustawę 18 maja.

Ustawa o zagranicznych agentach:

Gruzińska ustawa definiuje zagranicznego agenta jako niekomercyjny podmiot, który otrzymuję ponad 20% swoich środków od zagranicznej czy obcej siły. Niezależnie czy środki przesyłają firmy, fundacje, rządy czy zwykli ludzie. W praktyce oznacza to, że każda organizacja pozyskującą środki od innego państwa zostanie uznana jako zagraniczny agent. Jednak co ważne, ustawa definiuje w ten sposób tylko środki ze Stanów Zjednoczonych i UE. O środkach z Rosji nie ma ani słowa. [16] Ustawa więc traktuję USA i UE jako kraje wrogie, mimo tego, że Gruzińskie Marzenie twierdzi, że dalej chce zacieśniać relację z UE.

Przeciwnicy zauważają, że wyeliminowanie organizacji pozarządowych wpłynie negatywnie na rozwój demokracji w Gruzji i wepchnie Gruzję z powrotem w stronę Rosyjskiej strefy wpływów. Natomiast według zwolenników ustawy, pomoże ona śledzić przepływ zagranicznych środków w Gruzji. Ten argument jest jednak problematyczny, jako że ustawa obecnie tylko odnosi się do środków z USA i UE. Ponadto osoby popierające nową legislację twierdzą, że pomoże ona chronić gruzińską tradycje i tożsamość narodową od wpływów zachodnich, a w szczególności od propagandy LGBTQ.[19] Przykłady z Rosji pokazują jednak, że ustawy o zagranicznych agentach mają destrukcyjny wpływ na demokrację oraz wolność słowa i są bardziej przydatne w budowaniu autorytarnego systemu władzy.

Inspiracja z Rosji

Mimo, że Stany Zjednoczone wprowadziły pierwsze prawo o zagranicznych agentach, to dopiero Rosja wykorzystała prawo to do zniwelowania roli społeczeństwa obywatelskiego i organizacji pozarządowych. Gruzińska ustawa jest właśnie bliższa tej rosyjskiej formie [20]. Z tego powodu by lepiej zrozumieć dlaczego ustawa jest tak groźna dla społeczeństwa obywatelskiego, warto zapoznać się z konsekwencjami rosyjskiego prawa.

Rosja wprowadziła prawo o zagranicznych agentach w 2012 w reakcji na wielotysięczne protesty na Placu Błotnym w Moskwie. Prawo w obecnej formie obejmuje organizacje pozarządowe, media i jednostki, które otrzymują środki zagranicy. Podmiot uznany jako winny musi umieścić informację o swoim statusie w każdej publikacji. W tym rozumieniu Aleksiej Nawalny był zapewne najbardziej znanym agentem zagranicznym.

W obronie niektórych NGO interweniował Europejski Trybunał Praw Człowieka na przykład w sprawie Ecodefence and Others v. Russia – 9988/13, 14338/14, 45973/14 et al.[22]  Trybunał również skrytykował podejście rosyjskich władz do kwalifikowania de facto każdej aktywności jako działania polityczne. W tym kontekście wprowadzenie podobnej ustawy w Gruzji jest bardzo szkodliwe dla rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i organizacji pozarządowych. Ustawa ta może być realnie użyta przez rząd do niwelowania wpływów opozycji jak stało się to w Rosji.

Reakcja w Gruzji

Już w 2023 przy pierwszej próbie uchwalenia ustawy Gruzini licznie wyszli na ulice Tbilisi. Wtedy rząd ugiął się pod presją protestujących i wycofał się z próby uchwalenia ustawy. Rok później rząd i partia Gruzińskie Marzenia nie zważała już na wielotysięczne manifestacje przeciwko ustawie. Co ciekawe, pomimo większej mobilizacji społeczeństwa nadal nie widać liderów ruchu protestującego.[23]  

Spora część gruzinów popiera ustawę o zagranicznych agentach jako mechanizm ochrony gruzińskich tradycyjnych wartości. Zwolennicy partii Gruzińskie Marzenie uważają, że dzięki temu Gruzja pozostanie wolna od ‘propagandy LGBTQ’ i rewolucji obcych sił. Warto to przywołać opinie Bidzina Ivanishwillego, fundatora partii Gruzińskie Marzenie, że organizacje pozarządowe odpowiadają za wpędzenie Gruzji i Ukrainy w wojnę z Rosją. Według Iwaniszwilego NGOsy działają również dla “the global party of war’. [24]

Reakcja międzynarodowa

Już w 2023, reakcja zagraniczna wobec projektu ustawy była stanowczo negatywna. ONZ w Gruzji, ambasadorzy USA i EU oraz komisarz praw człowieka przy Radzie Europy (the Council of Europe) wyraziły zaniepokojenie. [25] Rok później zachodnia reakcja była równie krytyczna.

25 kwietnia Parlament Europejski przegłosował rezolucję krytykującą ponawiają próbę uchwalenia w Gruzji ustawy o agentach zagranicznych i wynikających stąd ograniczeń dla społeczeństwa obywatelskiego (2024/2703(RSP)). Po odrzuceniu weta wysoki przedstawiciel UE ds. zagranicznych i polityki bezpieczeństwa Josep Borrell zapowiedział, że Komisja Europejska rozpatrzy wszystkie sposoby odpowiedzi na uchwalenie ustawy. Natomiast Departament Stanu USA zapowiedział, że USA rozważają “gruntowną rewizję” relacji.

Z drugiej strony Grigorij Karasin, przewodniczący komitetu ds. międzynarodowych Rady Federacji Rosyjskiej, w pełni poparł gruzińską ustawę i pochwalił gruziński rząd.[26] Dla Rosji gruzińska ustawa to znak, że może odzyskać Gruzję jaką swoją strefę wpływów. Co ciekawe, Tibilis nie jest wyjątkiem w uchwalaniu tej ustawy. Podobne legislacje zostały zaproponowane też w Kirgistanie i na Węgrzech. [27] 

Konsekwencje?

Wejście w życie ustawy o zagranicznych agentach zagraża prawom człowieka wyrażonych m.in. w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W szczególności dotyczy to prawa do wolności wypowiedzi i stowarzyszania się. Uchwalenie ustawy oddala też Gruzję od UE i świata Zachodu. Jest krok w stronę autoratyratyzmu na miarę Rosji. W wyniku tego gruzińskie szanse dołączenia do Unii Europejskiej maleją, po tym jak dopiero w grudniu 2023 Gruzja otrzymała status kandydata do UE. Jest to o tyle ważne, że 80% populacji Gruzji popiera dołączenie do wspólnoty.[28] UE może również rozważyć sankcje i zawiesić prace nad zniesieniem wiz dla Gruzinów w odpowiedzi na anty-europejską ustawę.[29] 

Ponadto według Ivan Nechepurenko z the New York Times, gruzińska ustawa może jeszcze bardziej zaognić już napiętą sytuację w Kaukazie Południowym z uwagi na konfliktujące się interesy Rosji, Turcji, Iranu i Zachodu [30]. Sytuacja ta jest to szansa dla Rosji, która może wykorzystać coraz bardziej anty-zachodnią retorykę w Gruzji do odnowienia swojej strefy wpływów w regionie, szczególnie gdy relacje z Armenią z uwagi na wojnę w Górskim Karabachu są w historycznie złej sytuacji.

Wewnątrz Gruzji, popularność partii Gruzińskie Marzenie ucierpiała. Według Carnegie Institute demonstracje z udziałem nawet 100 tysięcy ludzi w kraju z niezwykle podzieloną opozycją i polityczną apatią pokazują, że ustawa ta jest zdecydowanie nielubiana przez społeczeństwo. [31] Niemniej jednak w dłuższej perspektywie, jeśli Gruzińskie Marzenie zdoła uciszyć organizacje pozarządowe przed październikowym wyborami parlamentarnymi, to istotnie finalnie skorzysta z owej ustawy. Z drugiej strony nie możemy też wykluczyć sytuacji w której ustawa ta da motywację gruzińskiej opozycji i zwolennikom integracji europejskiej do zjednoczenia się. Naturalnym liderem zmobilizowanej opozycji może być Prezydent

Wnioski

Następne wybory parlamentarne odbędą się w Gruzji 26 października 2024 roku. Wtedy tak naprawdę przekonamy się czy wprowadzenie ustawy o zagranicznych agentach pomogło czy zaszkodziło partii Gruzińskie Marzenie. Do tego czasu należy obserwować działania gruzińskiej opozycji. Według Maia Nikoladze oraz Ana Lejava, Europa i Stany Zjednoczone powinny wspierać Gruzinów w ich europejskim marzeniu.[32]

Następny krok władz Gruzji i wynik październikowych wyborów zadecyduje, czy Tibilis wróci na drogę integracji europejskiej czy pójdzie w stronę autorytaryzmu. Sytuacja ta rodzi też szereg pytać: czy prawo o zagranicznych agentach to uniwersalny mechanizm do niwelowania społeczeństwa obywatelskiego i pierwszy kroku w stronę autorytaryzmu? oraz jak możemy się przed tym uchronić?

Bibliografia:

[1] Nikoladze, M., & Lejava, A. (2024, Maj 18). Why Georgia’s ruling party is pushing for the foreign agent law—and how the West should respond. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/why-georgias-ruling-party-is-pushing-for-the-foreign-agent-law-and-how-the-west-should-respond/ [dostęp 31.05.2024]

[2] Avdaliani, E. (2024, Maj 17). Georgia’s Foreign Agent Law Could Presage a Geopolitical Realignment. Carnegie Politika. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/05/georgia-protests-geopolitics?lang=en [dostęp 31.05.2024]

[3] Nikoladze, M., & Lejava, A. (2024, Maj 18). Why Georgia’s ruling party is pushing for the foreign agent law—and how the West should respond. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/why-georgias-ruling-party-is-pushing-for-the-foreign-agent-law-and-how-the-west-should-respond/ [dostęp 31.05.2024]

 [4] Jonas, T. (2024, Kwiecień 11). US FARA vs. Georgian Foreign Agents Law: Three Major Differences. Civil Georgia. https://civil.ge/archives/591175 [dostęp 31.05.2024]

[5] Lindstaedt, N. (2024, Kwiecień 22). Georgia is sliding towards autocracy after government moves to force through bill on “foreign agents.” The Conversation. https://theconversation.com/georgia-is-sliding-towards-autocracy-after-government-moves-to-force-through-bill-on-foreign-agents-228219 [dostęp 31.05.2024]

[6] Human Rights Watch. (2023, Marzec 7). Georgia: “Foreign Agents” Bill Tramples on Rights. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2023/03/07/georgia-foreign-agents-bill-tramples-rights [dostęp 31.05.2024]

[7] Light, F. (2024, Kwiecień 3). Georgia’s ruling party to reintroduce aborted bill on “foreign agents.” Reuters. https://www.reuters.com/world/europe/georgias-ruling-party-says-its-reintroducing-draft-law-foreign-agents-2024-04-03/ [dostęp 31.05.2024]

[8] Shoshiashvili, T. (2024, Kwiecień 8). Georgian foreign agent bill passes first stage in parliament. OC Media. https://oc-media.org/georgian-foreign-agent-bill-passes-first-stage-in-parliament/  [dostęp 31.05.2024]

[9] Georgian Public Broadcaster. (2024, Kwiecień 15). MP Elisashvili physically insulted majority leader Mdinaradze. 1TV. https://1tv.ge/lang/en/news/mp-elisashvili-physically-insulted-majority-leader-mdinaradze/ [dostęp 31.05.2024]

[10] AFP in Tibilisi. (2024, Kwiecień 16). MPs in Georgia agree draft of “repressive” foreign agents bill amid protests. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2024/apr/16/mps-in-georgia-agree-draft-of-repressive-foreign-agents-bill-amid-protests  [dostęp 31.05.2024]

[11] Parlament Europejski. (2024, Kwiecień 25). Teksty przyjęte – Próby ponownego wprowadzenia w Gruzji ustawy o agentach zagranicznych i wynikające z niej ograniczenia dla społeczeństwa obywatelskiego – Czwartek, 25 kwietnia 2024 r. Www.europarl.europa.eu. https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2024-0381_PL.html  [dostęp 31.05.2024] 

[12] Georgian Public Broadcaster. (2024b, Kwiecień 28). Protest underway against Transparency bill at First Republic Square. 1TV. https://1tv.ge/lang/en/news/protest-underway-against-transparency-bill-at-first-republic-square/ [dostęp 31.05.2024] 

[13] Dobordjginidze, E. (2024, Maj 14). Parliament adopts bill On Transparency of Foreign Influence with third reading. 1TV. https://1tv.ge/lang/en/news/parliament-adopts-bill-on-transparency-of-foreign-influence-with-third-reading/ [dostęp 31.05.2024] 

[14] Georgia Today. (2024, Maj 16). FMs of Latvia, Estonia, Iceland and Lithuania joined Maj 15 protesters against “Russian Law.” Georgia Today. https://georgiatoday.ge/fms-of-latvia-estonia-iceland-and-lithuania-join-protesters-against-russian-law/ [dostęp 31.05.2024] 

[15] Górecki, W. (2024, Maj 29). Gruzja: odrzucenie weta wobec „ustawy o agentach”. OSW Ośrodek Studiów Wschodnich. https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2024-05-29/gruzja-odrzucenie-weta-wobec-ustawy-o-agentach [dostęp 31.05.2024] 

[16] Demytrie, R. (2024, Maj 28). Georgia parliament overturns veto on foreign agents law. BBC. https://www.bbc.com/news/articles/cxrre3qy2n4o [dostęp 31.05.2024] 

[17] Jonas, T. (2024, Kwiecień 11). US FARA vs. Georgian Foreign Agents Law: Three Major Differences. Civil Georgia. https://civil.ge/archives/591175 [dostęp 31.05.2024] 

[18] Human Rights Watch. (2023, Marzec 7). Georgia: “Foreign Agents” Bill Tramples on Rights. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2023/03/07/georgia-foreign-agents-bill-tramples-rights [dostęp 31.05.2024] 

[19] The Associated Press. (2024, Maj 14). What is the newly passed “Russia law” that has divided people in Georgia for months? AP News. https://apnews.com/article/georgia-law-protests-explainer-0408d5f527d5558da270208963efc1b5 [dostęp 31.05.2024] 

[20] Avdaliani, E. (2024, Maj 17). Georgia’s Foreign Agent Law Could Presage a Geopolitical Realignment. Carnegie Politika. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/05/georgia-protests-geopolitics?lang=en [dostęp 31.05.2024]

[21]  Avdaliani, E. (2024, Maj 17). Georgia’s Foreign Agent Law Could Presage a Geopolitical Realignment. Carnegie Politika. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/05/georgia-protests-geopolitics?lang=en [dostęp 31.05.2024]

[22] Russell, M. (2022, Marzec 8). “Foreign agents” and “undesirables”: Russian civil society in danger of extinction? | Think Tank | European Parliament. Www.europarl.europa.eu. https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_BRI(2022)729297 [dostęp 31.05.2024]

[23] Ecodefence and Others v. Russia – 9988/13, 14338/14, 45973/14 et al. https://hudoc.echr.coe.int/fre#{%22itemid%22:[%22002-13687%22] [dostęp 31.05.2024]

[24] Górecki, W. (2024, Maj 29). Gruzja: odrzucenie weta wobec „ustawy o agentach”. OSW Ośrodek Studiów Wschodnich. https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2024-05-29/gruzja-odrzucenie-weta-wobec-ustawy-o-agentach [dostęp 31.05.2024]

[25] Nikoladze, M., & Lejava, A. (2024, Maj 18). Why Georgia’s ruling party is pushing for the foreign agent law—and how the West should respond. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/why-georgias-ruling-party-is-pushing-for-the-foreign-agent-law-and-how-the-west-should-respond/ [dostęp 31.05.2024]

[26] Human Rights Watch. (2023, Marzec 7). Georgia: “Foreign Agents” Bill Tramples on Rights. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2023/03/07/georgia-foreign-agents-bill-tramples-rights [dostęp 31.05.2024]

[27] Górecki, W. (2024, Maj 29). Gruzja: odrzucenie weta wobec „ustawy o agentach”. OSW Ośrodek Studiów Wschodnich. https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2024-05-29/gruzja-odrzucenie-weta-wobec-ustawy-o-agentach [dostęp 31.05.2024]

[28] Nikoladze, M., & Lejava, A. (2024, Maj 18). Why Georgia’s ruling party is pushing for the foreign agent law—and how the West should respond. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/why-georgias-ruling-party-is-pushing-for-the-foreign-agent-law-and-how-the-west-should-respond/ [dostęp 31.05.2024]

[29] Lindstaedt, N. (2024, Kwiecień 22). Georgia is sliding towards autocracy after government moves to force through bill on “foreign agents.” The Conversation. https://theconversation.com/georgia-is-sliding-towards-autocracy-after-government-moves-to-force-through-bill-on-foreign-agents-228219

[30] Nechepurenko, I. (2024, Maj 28). Georgia’s Ruling Party Secures a Contentious Law on Foreign Influence. The New York Times. https://www.nytimes.com/2024/05/28/world/europe/georgia-foreign-agents-law-passes.html [dostęp 31.05.2024]

[31] Avdaliani, E. (2024, Maj 17). Georgia’s Foreign Agent Law Could Presage a Geopolitical Realignment. Carnegie Politika. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/05/georgia-protests-geopolitics?lang=en [dostęp 31.05.2024]

[32] Nikoladze, M., & Lejava, A. (2024, Maj 18). Why Georgia’s ruling party is pushing for the foreign agent law—and how the West should respond. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/why-georgias-ruling-party-is-pushing-for-the-foreign-agent-law-and-how-the-west-should-respond/ [dostęp 31.05.2024]

Photo: Canva