Autorzy: Aleksandra Domachowska, Marcel Rutkowski

Współczesna arena geopolityczna doświadcza największego wzrostu zbrojeń od czasów zimnej wojny. W 2017 roku Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem (SIPRI), poinformował, że handel bronią osiągnął najwyższy poziom od początku lat 90. XX wieku. Niezmiennie największymi eksporterami pozostają Stany Zjednoczone, odpowiadające za ⅓ światowego eksportu, Rosja, Chiny, Francja oraz Niemcy. Paradoksem wydaje się fakt, że czterech z pięciu największych eksporterów broni posiada status stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ. Warto przypomnieć, że do głównych kompetencji RB ONZ należy misja utrzymania pokoju i bezpieczeństwa na świecie.

Najnowszy raport SIPRI z marca 2024 roku “Trends in international arms transfers, 2023” ujawnia interesujące tendencje. W latach 2019-2023 wolumen transferów broni był o 3,3% niższy niż w latach 2014-2018, co wskazuje na pewne zmniejszenie intensywności globalnego handlu bronią w najnowszym pięcioleciu. Jednak, gdy przyjrzymy się dłuższej perspektywie, odnotowujemy wzrost o 3,3% w porównaniu do lat 2009-2013. Wynika z tego, że mimo krótkoterminowych fluktuacji, ogólny trend w ostatnich dziesięcioleciach jest wzrostowy. Zatem, choć w ostatnich latach zanotowano pewien spadek w transferach broni, ogólna tendencja w dłuższym okresie wskazuje na zwiększoną aktywność w globalnym handlu zbrojeniowym.

Sytuacja na starym kontynencie znacząco się nie różni. Między 2014-2018 a 2019-2023 import głównych rodzajów broni przez państwa europejskie wzrósł aż 94% (mimo odnotowanych spadków -3,3% wolumen globalnego handlu bronią). Zauważamy także znaczące różnice regionalne. Pomimo ogólnych spadków w transferach broni do większości regionów świata, państwa Azji i Oceanii oraz Bliskiego Wschodu nadal importowały broń w znacznie większych ilościach niż te w Europie. W okresie 2019-2023 dziewięć z dziesięciu największych importerów broni, w tym trzy największe – Indie, Arabia Saudyjska i Katar – znajdowało się właśnie w tych regionach. Wynika to m.in. z trwających konfliktów i napięć obecnych w tych częściach globu. Wojna w Strefie Gazy, ataki Huti i rosnące zagrożenie ze strony Hezbollahu, a także Iranu determinują bliskowschodnie państwa do importu broni.

Przy zauważalnym zwiększonym imporcie broni przez Europę, warto zwrócić uwagę na Afrykę, której to import spadł o połowę. Wynika to ze zmniejszonych zakupów broni (w okresie 2019-2023), spowodowanych głównie z powodu pandemii COVID-19, przez dwóch największych importerów Maroko (46% mniej) i Algierię (77% mniej). Mimo znaczących spadków, najważniejszymi dostawcami broni na czarny kontynent wciąż pozostają Rosja (odpowiadająca za 24% afrykańskiego importu), Stany Zjednoczone (16%), Chiny (13%) i Francja (10%). Warto również wspomnieć o rosnących wpływach rosyjskich w regionach Afryki, m.in. za pośrednictwem najemniczej Grupy Wagnera i Korpusu Afrykańskiego, którego jednostki rozmieszczane są na Ukrainie.

Państwa Afryki Subsaharyjskiej odpowiadały za 2,2% globalnego importu broni w latach 2019–2023, co stanowiło spadek o 9% w porównaniu do lat 2014–2018. Najwięcej broni importowały Nigeria (16% importu regionu), Angola (9,2%) i Senegal (9,2%). Afryka Subsaharyjska otrzymuje broń od różnych dostawców, którzy rywalizują o wpływy w regionie. W latach 2019–2023 największym dostawcą broni były Chiny (19% importu), nieznacznie wyprzedzając Rosję (17%). Import broni z Chin spadł o 23%, a z Rosji o 44% w porównaniu do lat 2014–2018. Francja była trzecim co do wielkości dostawcą (11%), a Turcja czwartym (6,3%), głównie dzięki dostawom śmigłowców bojowych do Nigerii i samolotów szkolno-bojowych oraz bezzałogowych statków powietrznych (UAV) do kilku krajów.

W wyniku pełnoskalowej agresji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę w 2022 roku, Ukraina stała się czwartym co do wielkości importerem broni na świecie.

Według raportu Sztokholmskiego Międzynarodowego Instytutu Badań nad Pokojem, w latach 2022-2023 otrzymała ona transfery głównych rodzajów broni od ponad 30 państw, co miało bezpośredni wpływ na umocnienie jej pozycji wśród największych globalnych importerów.

Według danych Instytutu Kilońsk i ego, do czołowych darczyńców pomocy wojskowej dla Ukrainy należą (stan do 29 lutego 2024 roku) 1) Stany Zjednoczone, które przekazały broń i sprzęt o wartości – 46,2 miliarda dolarów, 2) Niemcy – 10,7 mld dolarów, 3) Wielka Brytania – 5,7 mld dolarów, 4) Dania – 5,2 mld dolarów, 5) Niderlandy – 4,1 mld dolarów, 6) Polska – 3,2 mld dolarów, 7) Szwecja – 2,9 mld dolarów, 8) Francja – 2,9 mld dolarów, 9) Kanada – 2,1 mld dolarów, 10) Finlandia – 1,9 mld dolarów.

Rynek handlu bronią po zimnej wojnie

Kluczowym zagadnieniem pozostaje próba odpowiedzi na pytanie dotyczące wzrostowych tendencji w handlu bronią oraz celów takich transferów między państwami. Dlaczego właściwie dokonujemy handlu bronią?

Po zakończeniu zimnej wojny, proces poszukiwania nowych rynków zbytu zyskał istotne znaczenie na globalnym rynku handlu bronią. Spowodowane to było koniecznością wykorzystania istniejących zdolności produkcyjnych. W okresie pozimnowojennym istniejący olbrzymi potencjał produkcyjny zarówno państw należących do bloku zachodniego jak i wschodniego, nie był już niezbędny do rywalizacji. Międzynarodowy handel bronią stopniowo malał. Wymuszona redukcja spowodowała, że posiadany zbędny sprzęt musiał być stale magazynowany i utrzymywany, co wiązało się z kosztami. W rezultacie niektóre państwa zdecydowały się przekazywać swoje nadmiarowe wyposażenie innym krajom za symboliczne opłaty. Taka praktyka nie tylko przyczyniła się do obniżenia kosztów związanych z przechowywaniem nadmiaru sprzętu, ale również korzystnie wpłynęła na relacje między krajami eksportującymi a importującymi. W konsekwencji handel bronią nie jest jedynie narzędziem realizacji polityki państwowej, lecz odgrywa istotną rolę w kształtowaniu wzajemnych relacji politycznych między państwami.

Pozimnowojenna sytuacja geopolityczna wykreowała jeszcze jedno zjawisko, kluczowe z punktu widzenia handlu bronią. Problem stanowił wzrost liczby konfliktów w wymiarze lokalnym i regionalnym, wynikający po części z dozbrajania różnorodnych sił opozycyjnych wobec rządów, pozwalając im na podjęcie działań zbrojnych. Praktyka ta wykreowała kolejny problem, jakim było umożliwienie na pośredniczenie w handlu bronią. Część z państw decydowała się na wynajmowanie zorganizowanych grup przestępczych. Spowodowane to było chęcią zatarcia śladów, faktycznych dostawców broni, którzy działali w celu realizacji, często własnych, specyficznych i partykularnych celów. Działania takie przyczyniły się także do zjawiska prywatyzacji wojen i zwiększenia popularności PMC (Private Military Company), czyli prywatnych firm oferujących usługi wojskowe.

Rynek handlu bronią – teraz

Stany Zjednoczone nieprzerwanie od 1991 roku utrzymują pozycję lidera na globalnym rynku eksportu broni, kierując swoje zasoby w region Azji Wschodniej, Bliskiego Wschodu, a także Europy. Spowodowane jest to polityką zagraniczną prowadzoną przez USA.

“Transfery broni i handel bronią są ważnymi narzędziami polityki zagranicznej USA, które mogą mieć długoterminowy wpływ na bezpieczeństwo regionalne i globalne”

Komunikat Departamentu Stanu USA

Rosnąca dominacja Chińskiej Republiki Ludowej w rejonie Indo-Pacyfiku zagraża interesom amerykańskim i budowaniu przewagi w tej części globu. Politykę eksportu broni przez Stany Zjednoczone determinują traktaty pokojowe, zawarte m.in. z Japonią, Koreą Południową i Republiką Chińską na Tajwanie. W interesie USA jest wspieranie tych państw, w celu zrównoważenia chińskich ambicji dominacji światowego rynku.

Napięcia Indii z Pakistanem i Chinami znacząco wpływają na wzrost importu broni. W latach 2019–2023 Indie stały się największym importerem broni na świecie, z 9,8% udziałem, co oznacza wzrost o 4,7% w porównaniu do lat 2014–2018. Chociaż Rosja pozostała głównym dostawcą, jej udział spadł z 76% w latach 2009–2013 do 36% w latach 2019–2023. Indie zaczęły zwracać się do zachodnich dostawców, zwłaszcza Francji i USA, oraz rozwijać własny przemysł zbrojeniowy, co widać w nowych zamówieniach broni.

Pakistan zwiększył import broni o 43% między 2014–2018 a 2019–2023, osiągając 4,3% udziału w globalnym imporcie, co czyni go piątym największym importerem na świecie. Pakistan wzmocnił relacje z Chinami, skąd pochodziło 82% jego importu broni w latach 2019–2023, w porównaniu do 69% w latach 2014–2018 i 51% w latach 2009–2013.

Rosyjska inwazja na Ukrainę przyczyniła się do zmian w światowym handlu bronią. Według badań przeprowadzonych przez Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem, pełnoskalowa wojna rozpoczęta przez Rosję w 2022 roku spowodowała wzrost importu broni przez państwa europejskie. Głównym beneficjentem stały się Stany Zjednoczone. SIPRI informuje, że 55% importu pochodziła od zachodniego sojusznika. Jest to wzrost o 20 punktów procentowych w porównaniu do poprzedniego okresu (2013-2018).

Mathew George, dyrektor Programu Transferów Broni SIPRI zauważył, że:
„USA zwiększyły swoją globalną rolę jako dostawca broni – ważny aspekt ich polityki zagranicznej – eksportując więcej broni do większej liczby krajów niż kiedykolwiek w przeszłości”

To właśnie głównie dzięki sprzedaży broni do Europy, Stany Zjednoczone zwiększyły ogólny eksport broni o 17%, sprzedając broń za granicę w 2023 roku o wartości 238 mld dolarów. Warto również nakreślić specyficzną sytuację Ukrainy, która w wyniku wojny awansowała na 4 miejsce wśród największych nabywców broni, importując ją przede wszystkim ze Stanów Zjednoczonych (39%), Niemiec (14%) i Polski (13%). W wyniku trwającej wojny, rosyjski eksport również zaliczył spadek. Według danych SIPRI, eksport Rosji spadł o 53%, sprawiając że spadła ona na trzecie miejsce wśród największych dostawców broni. Federacja Rosyjska opiera się w większości na własnym przemyśle zbrojeniowym. Jednakże według raportu SIPRI w latach 2022-2023 importowała irańskie bomby i rakiety balistyczne z Korei Północnej.

Wzrost francuskiego eksportu broni o 47%, sprawił że Francja zastąpiła Rosję na drugim miejscu. Wzrost o prawie 50 punktów procentowych, wytłumaczalny jest prowadzoną przez Francję polityką strategicznej suwerenności, polegającą na użyciu środków militarnych w dowolnym momencie przy jednoczesnym nie uzależnianiu się od dostaw broni od innych państw. Tak prowadzona strategia, sprawia, że Francuzi muszą dysponować ojczystym przemysłem zbrojeniowym, którego utrzymanie wiąże się z koniecznością eksportu broni.

Francja swój sukces może zawdzięczać dostawami samolotów myśliwskich Dassault Rafale, których liczba z 23 w latach 2014-2018 wzrosła do 94 w latach 2019-2023. Na dzień 17 czerwca 2024 roku liczba zamówień myśliwców Rafale wynosi 261, z czego najwięcej ma zostać dostarczone do ZEA, Egiptu, Indonezji, Indii, Grecji i Kataru. Jest to ogromny sukces dla francuskiego przemysłu militarnego, jednakże należy zauważyć, że większość dostaw trafia do państw spoza Europy, gdyż kraje europejskie preferują myśliwce amerykańskie, takie jak F-16s czy F-35s.

Niemiecki eksport broni w tym okresie odnotował spadek do 5,6% całego eksportu na świecie, jednakże kraj nadal plasuje się w pierwszej piątce rankingu. Należy zwrócić uwagę na fakt, że większość dostaw jest wysyłana do tzw. “krajów problematycznych”, tj. znanych na arenie międzynarodowej z wykorzystywania broni do naruszania praw człowieka. I tak w 1988 roku Niemcy zaopatrywały armię birmańską podczas tłumienia prodemokratycznych demonstracji, a także milicję w Jemenie, czy rząd Bahrajnu walczący z ruchami demokratycznymi w 2009 roku. W 2013 roku Niemcy stały się sygnatariuszem traktatu ONZ o handlu bronią, który ustanowił zasady i standardy jego eksportu, skupiając się na poszanowaniu praw człowieka. To nie zatrzymało jednak państwa przed dostawą broni używanej w konfliktach w Jemenie i Libii w 2020 roku czy w Egipcie w 2021.

Polska

24 września br. Ministerstwo Spraw Zagranicznych opublikowało coroczny raport podsumowujący eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego za rok 2023. Polski eksport uzbrojenia odbywa się zgodnie z międzynarodowymi zobowiązaniami oraz obowiązującym prawem. Warto również podkreślić, że przy udzielaniu zezwoleń na międzynarodowy handel uzbrojeniem i sprzętem wojskowym polska administracja uwzględnia zasadę, zapisaną w art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych, o prawie każdego państwa do obrony swojej integralności terytorialnej oraz do niezbędnych zakupów uzbrojenia w tym celu.

Co wynika z raportu? W porównaniu z danymi z 2022 roku, wartość rzeczywistych eksportów i transferów wewnątrzunijnych uzbrojenia i sprzętu wojskowego w 2023 roku wzrosła o ponad 572 mln euro, osiągając poziom 1,753 mln euro. Wynik ten odzwierciedla w dużej mierze skalę dostaw dla Ukrainy. W 2023 roku głównym odbiorcą polskiego eksportu uzbrojenia były podmioty z Ukrainy, które odpowiadały za około 81% jego wartości. Mowa tutaj głównie o dostawach 1) ML 3 – amunicja i zapalniki nastawcze oraz specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe, 2) ML 4 – bomby, torpedy, rakiety, pociski rakietowe, inne urządzenia i ładunki wybuchowe oraz związane z nimi wyposażenie i akcesoria specjalnie zaprojektowane do celów wojskowych oraz specjalnie zaprojektowane do nich elementy składowe, 3) ML 6 – pojazdy lądowe i ich elementy składowe. Kolejne miejsca zajmowały Stany Zjednoczone (7%) oraz Hiszpania i Niemcy (po 1%). Warto jednak wspomnieć, że ze względu na ograniczenia prawne, dane za 2023 rok nie obejmują informacji o wydanych zezwoleniach, ich wartości oraz rzeczywistym eksporcie uzbrojenia i sprzętu wojskowego przekazanego przez polskie władze w ramach donacji dla Ukrainy.

Rodzaje umów na handel bronią

Handel bronią jest ściśle regulowany na różnych poziomach, tj. międzynarodowym, krajowym, czy regionalnym. Najważniejszym z dokumentów w tym aspekcie jest Arms Trade Tready (ATT) z 2013 roku – wielostronna umowa międzynarodowa, która została zawarta w celu ustanowienia zasad i standardów w transferze broni konwencjonalnej, aby przeciwdziałać nielegalnemu handlowi bronią. Państwa ratyfikujące traktat, których jest 105, są zobowiązane m.in. do wprowadzenia krajowych systemów kontroli wywozu broni. Oprócz tego każde państwo posiada swoje prawo krajowe, a także w przypadku członkostwa w danej organizacji regionalnej, np. Unii Europejskiej, musi dostosować się do dyrektyw i regulacji nałożonych przez tę strukturę.

Nie istnieje natomiast uniwersalny dokument, który określałby rodzaje umów handlowych dotyczących broni, jednakże na podstawie w.w. traktatów, praw itp. państwa dokonują między sobą różnych transakcji, w zależności od celu i zaangażowanych podmiotów. Najpopularniejszą z takich umów jest umowa międzyrządowa (G2G – Government to Government). Takie porozumienia przynoszą korzyści obu stronom – zarówno nabywcy, jak i sprzedawcy – oraz odgrywają istotną rolę w budowaniu i umacnianiu sojuszy oraz partnerstw międzynarodowych. Dzięki G2G, kraj nabywający otrzymuje gwarancje rządowe dotyczące realizacji umowy, co często jest korzystniejsze niż bezpośrednia transakcja z prywatnym przedsiębiorstwem. Z kolei kraj sprzedający ma większe możliwości wsparcia eksportu swojego przemysłu obronnego. Jednym z państw, które najczęściej korzysta z tego typu umowy są Stany Zjednoczone. Są one zawierane za pomocą systemu Foreign Military Sales (FMS), który wspiera krajowy aparat obronny jak i państw trzecich. Przykładem może być zawarcie przez Polskę i USA umowy na zakup systemu obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej “Patriot”, który zwiększa zdolności obronne wschodniej flanki NATO. Inne tego typu umowy to np. zakup przez Indie systemów rakietowych S-400 od Rosji, czy zakup przez Egipt francuskich myśliwców Rafale.

Umowy B2G (Business-to-Government) są natomiast zawierane między rządem a firmami prywatnymi. Są popularne na całym świecie ze względu na często szybszy proces nabycia sprzętu wojskowego niż w przypadku umów międzyrządowych. Dla sprzedającego zawarcie takiej umowy oznacza mniejsze ryzyko niewypłacalności, a także prestiż i wiarygodność firmy na rynku. Dla przykładu, w 2024 roku firma Lockheed Martin podpisała z rządem amerykańskim kontrakt wart 4,5 miliarda USD na dostawę systemów Patriot. Natomiast w 2023 roku rząd Wielkiej Brytanii przyznał firmie BAE Systems kontrakt na 89 milionów GBP na poprawę łączności internetowej na polach bitwy personelowi wojskowemu. Wadą takiej umowy (tyczy się to również innych umów) jest np. krytyka areny międzynarodowej w przypadku gdy producent zaopatruje rządy wykorzystujące broń i technologie wojskowe do łamania praw człowieka. W czerwcu 2024 roku Rada Praw Człowieka ONZ wezwała państwa i firmy takie jak wcześniej wspomniane BAE System, LockHeed Martin, czy Rheinmetall AG do zaprzestania transferów do Izraela, oskarżając je o “współudział w poważnych naruszeniach międzynarodowych praw człowieka i międzynarodowych praw humanitarnych”.

Popularnym typem umowy na handel bronią jest również umowa offsetowa. Polega na zobowiązaniu kraju sprzedającego broń do inwestycji czy współpracy w państwie kupującym. Celem jest zrekompensowanie wydatków przeznaczonych na wcześniejsze zakupy, co dostawca może realizować w różny sposób. Amerykańskie Biuro Przemysłu i Bezpieczeństwa wyróżnia takie rodzaje rekompensaty jak wspólna produkcja, pomoc kredytowa, inwestycja, produkcja licencjonowana, zakupy, podwykonawstwo, transfer technologii, szkolenia i inne. Ten sposób zawarcia umowy na handel bronią jest popularny ze względu na znaczenie strategiczne dla rozwoju obronności i przemysłu technologicznego państwa kupującego. Dla przykładu można podać umowę offsetową Indii i Francji na zakup myśliwców Rafale, która obejmowała transfer technologii i produkcję części w Indiach.

Inną możliwością jest zawarcie umowy leasingowej. Zaletą tego rozwiązania jest korzystanie ze sprzętu wysokiej jakości i zaawansowania bez ponoszenia kosztów lub za niewielką cenę wypożyczenia. Z takiej formy korzysta np. Ukraina na podstawie umowy podpisanej po rosyjskiej agresji ze Stanami Zjednoczonymim tj. the Ukraine Democracy Defense Lend-Lease Act of 2022. Jednakże wadą może być fakt, że jest to rozwiązanie tymczasowe i na dłuższą metę nie podnosi potencjału militarnego państwa.

Ukraina jest również jednym z państw, które otrzymuje ogromną pomoc wojskową od sojuszników. Na dzień 30 czerwca 2024 roku największą pomoc wojskową Ukrainie przekazały Stany Zjednoczone (51,6 miliardów EUR), Niemcy (10,2 miliardów EUR) oraz Wielka Brytania (8,92 miliardów EURO). Obecnie z takiej pomocy korzysta także Izrael, któremu Stany Zjednoczone w 2023 roku przekazały na ten cel około 3,3 miliarda USD, natomiast tylko w sierpniu 2024 roku ta pomoc wynosiła 20 miliardów USD. W kwietniu 2024 roku znaczącą pomoc od Stanów w wysokości 8 miliardów USD otrzymał także Tajwan. Widzimy więc, że USA korzysta z takiego rodzaju umowy na tak dużą skalę, gdyż dzięki temu może zachować stabilność i zaznaczyć swoją obecność w regionach strategicznie dla niej ważnych. Jednakże wadą dla państw otrzymujących tą pomoc może być zbyt duże uzależnienie i znaczące zobowiązania polityczne wobec wspierających.

Handel bronią jest zatem ważnym narzędziem w budowaniu sojuszy na arenie międzynarodowej, a także pokazuje siłę i potencjał militarny państwa. Najwięksi producenci mogą wykorzystywać ten sektor do wsparcia eksportu, natomiast kraje z ograniczonym nakładem finansowym na obronność dzięki umowom takim jak offset czy pomoc wojskowa mają szansę na poprawienie bezpieczeństwa militarnego swojego państwa.

Podsumowanie

Współczesny świat doświadcza obecnie najbardziej intensywnego rozwoju zbrojeń od czasów zakończenia zimnej wojny. Handel bronią odgrywa nie tylko kluczową rolę w realizacji polityki państwowej, ale również stanowi istotny środek zacieśniania relacji międzynarodowych oraz budowania strategicznych partnerstw. Współczesne konflikty i napięcia regionalne, wraz z narastającą obawą przed wybuchem kolejnej wojny, skłaniają państwa do zwiększonego zaangażowania w globalny obrót bronią.

Zapotrzebowanie na broń i jej produkcja wzrosły na pewno po rosyjskiej agresji na Ukrainę. Wśród dostaw możemy znaleźć takie produkty jak myśliwce przechwytujące, artyleria czy pociski kierowane dalekiego zasięgu. Ukraina wykazuje również ogromne zapotrzebowanie na amunicję do np. systemów obrony powietrznej Patriot. W porównaniu do Rosji, która zużyła jej między 6 a 14 sierpnia b.r. ponad 400 tysięcy, Ukraina miała do dyspozycji w tym czasie tylko 131 tysięcy. Mimo tego, sytuacja jest lepsza niż w okresie od stycznia do maja b.r., gdyż w tamtym czasie różnica wynosiła 7:1.

Wzrost zainteresowania zbrojeniami, nie jest jednak pozbawiony kontrowersji. Rozwój prywatnych firm wojskowych, działających często poza kontrolą rządów, nieetyczne praktyki związane z udostępnianiem broni handlarzom, stanowią poważne zagrożenie dla stabilności międzynarodowej. Ponadto, państwa zaangażowane w nieetyczne działania, takie jak podsycanie konfliktów poprzez dostarczanie broni, przyczyniają się do narastających napięć i zagrożeń.

Podczas trwającej w ciągu ostatnich dni Konferencji Państw-Stron Traktatu o handlu bronią z 2014 roku, międzynarodowa organizacja Amnesty International, zajmująca się zagadnieniami naruszeń praw człowieka, przypomniała o skutkach nielegalnego obrotu bronią. Minęło 10 lat od przyjęcia Traktatu o handlu bronią, czyli pierwszego takiego dokumentu, którego mocą wprowadza się globalne regulacje w tym zakresie. Mimo to organizacja wciąż dokumentuje przypadki jego naruszenia.

„Już czas, aby państwa wywiązały się ze swoich zobowiązań prawnych i w pełni wdrożyły Traktat o handlu bronią. Należy zakazać przepływu broni do krajów, w których wiadomo, że zostałaby wykorzystana do ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych lub jeśli mogłaby zostać wykorzystana do popełnienia lub ułatwienia poważnych naruszeń praw człowieka czy międzynarodowego prawa humanitarnego”
Patrick Wilcken, badacz Amnesty International ds. wojskowości, bezpieczeństwa i policji

Podczas konferencji ujawniono rażące bezprawne przypadki handlu bronią, za których przyczyną narażone jest życie ludności cywilnej m.in. w Sudanie, Mjanmie, a także w okupowanej Palestynie.

Amensty International podaje, że od kwietnia 2023 roku, kiedy doszło do eskalacji konfliktu zbrojnego w Sudanie, kraj ten znalazł się w stanie poważnego kryzysu humanitarnego. Starcia pomiędzy Sudańskimi Siłami Zbrojnymi (SAF) a Siłami Szybkiego Wsparcia (RSF) oraz ich sojusznikami doprowadziły do śmierci ponad 16 650 osób oraz wymusiły przymusowe przesiedlenie milionów ludzi, co uczyniło Sudan jednym z najbardziej dotkniętych kryzysami wewnętrznych przesiedleń na świecie.

Pomimo obowiązującego embarga na broń, nałożonego przez Radę Bezpieczeństwa ONZ na region Darfuru, Amnesty International zidentyfikowało w Sudanie nowoczesne uzbrojenie oraz sprzęt wojskowy pochodzące z takich krajów jak Chiny i Serbia, które są sygnatariuszami Traktatu o handlu bronią, jak również z Turcji i Zjednoczonych Emiratów Arabskich, które również ratyfikowały Traktat. Wspomniana broń i sprzęt wojskowy są w dużych ilościach importowane do Sudanu, a następnie przekazywane do Darfuru, co istotnie przyczynia się do dalszej eskalacji przemocy w regionie.

Specjalny sprawozdawca ds. sytuacji praw człowieka w Mjanmie wskazuje, że od momentu przeprowadzenia przewrotu wojskowego w lutym 2021 roku, armia Mjanmy nabyła uzbrojenie warte co najmniej miliard dolarów, w tym z Chin. Ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że broń ta była wielokrotnie wykorzystywana do przeprowadzania ataków na ludność cywilną.

Handel bronią stał się nieodłącznym elementem globalnej polityki. Obrót bronią umożliwia państwom modernizację sił zbrojnych, a także wzrost pozycji na arenie międzynarodowej. Wspólnota międzynarodowa musi dążyć do balansowania pomiędzy zapewnieniem bezpieczeństwa a wzajemną współpracą. Państwa dominujące, stojące przed wyzwaniem zachowania równowagi powinny podejmować decyzje w sposób etyczny, z uwzględnieniem korzyści jak i zagrożeń wynikających z intensyfikacji działań w obszarze zbrojeń.

Bibliografia:

Światowy handel bronią największy od czasów zimnej wojny. Kto ją kupuje, a kto sprzedaje, Bankier.pl, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Swiatowy-handel-bronia-najwiekszy-od-czasow-zimnej-wojny-Kto-ja-kupuje-a-kto-sprzedaje-7500713.html, dostęp: 10.07.2024

Trends in international arms transfers, 2023, Stockholm International Peace Research Institute, https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-03/fs_2403_at_2023.pdf, dostęp: 10.07.2024

Rosyjski Korpus Afrykański w Ukrainie. Eksperci o najemnikach, Business Insider, https://businessinsider.com.pl/wiadomosci/rosyjski-korpus-afrykanski-walczy-w-ukrainie-eksperci-mowia-o-lojalnosci/c7hh3pk, dostęp: 01.08.2024

Ukraine weapons: What arms are being supplied and why are there shortages?, BBC, https://www.bbc.com/news/world-europe-62002218, dostęp: 22.08.2024

Handel bronią w skali międzynarodowej: główne tendencje w XXI wieku. Rola i miejsce Ukrainy, Krakowskie Studia Międzynarodowe, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-75fffa53-4d13-4125-b644-360f5318326d/c/KSM_2019_2_11_lason.pdf, dostęp: 10.07.2024

Rekordowe wpływy ze sprzedaży broni przez USA. Polska wśród kupujących najwięcej, Rzeczpospolita,https://www.rp.pl/polityka/art39759791-rekordowe-wplywy-ze-sprzedazy-broni-przez-usa-polska-wsrod-kupujacych-najwiecej, dostęp: 12.07.2024

Jak i dlaczego Stany Zjednoczone budują na Indo-Pacyfiku sieć sojuszy, z Japonią jako głównym ogniwem?, Instytut Boyma, https://instytutboyma.org/pl/jak-i-dlaczego-stany-zjednoczone-buduja-na-indo-pacyfiku-siec-sojuszy-z-japonia-jako-glownym-ogniwem/, dostęp: 13.07.2024

Ukraine war is changing the global arms trade, DW, https://www.dw.com/en/how-the-ukraine-war-is-changing-the-global-arms-trade/a-68481124, dostęp: 11.07.2024

SIPRI o handlu bronią w 2023 r., Zespół Badań i Analiz Militarnych, https://zbiam.pl/sipri-o-handlu-bronia-w-2023-r/, dostęp: 11.07.2024

Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego z Polski. Raport za rok 2023, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, https://www.gov.pl/web/dyplomacja/eksport-uzbrojenia-i-sprzetu-wojskowego-z-polski-raport-za-rok-2023, dostęp: 30.10.2024

The Arms Trade Treaty, United Nations, https://thearmstradetreaty.org/hyper-images/file/ATT_English/ATT_English.pdf?templateId=137253, dostęp: 20.08.2024

Defence G2G Agreements: National Strategies Supporting Export and Cooperation, Instituto Affari Internazionali, https://www.iai.it/en/pubblicazioni/defence-g2g-agreements-national-strategies-supporting-export-and-cooperation, dostęp: 20.08.2024

USA i Polska podpisują umowę o systemie przeciwrakietowym, Ambasada i Konsulat USA w Polsce, https://pl.usembassy.gov/pl/patriot_pl-2/, dostęp: 20.08.2024

India Signed a G2G Contract with Russia for the Procurement of S-400 Missile Systems, Defence Turkey, https://www.defenceturkey.com/en/content/india-signed-a-g2g-contract-with-russia-for-the-procurement-of-s-400-missile-systems-3287?fbclid=IwY2xjawEycENleHRuA2FlbQIxMAABHY1i0_PpO2jSfuvql-UWyVU0JDSQdPFszp_yQLSvBWE-2I5QcYMKzBtlQQ_aem_XNjzUtyabbHng6MM1kjUOg, dostęp: 20.08

France to sell Egypt 30 fighter jets in $4.5 bln deal -Egyptian defense ministry, report, Reuters, https://www.reuters.com/world/middle-east/france-sell-30-rafale-fighter-jets-egypt-investigative-website-2021-05-03/, dostęp: 20.08.2024

US army awards Lockheed Martin $4.5 billion multi-year Patriot Missiles contract, Reuters, https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/us-army-awards-lockheed-martin-45-bln-contract-2024-06-28/, dostęp: 20.08.2024

UK MOD awards £89m contract to boost battlefield communications, Bae Systems, https://www.baesystems.com/en/digital/article/uk-mod-awards-89m-contract-to-boost-battlefield-communications, dostęp: 20.08.2024

States and companies must end arms transfers to Israel immediately or risk responsibility for human rights violations: UN experts, United Nations, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/06/states-and-companies-must-end-arms-transfers-israel-immediately-or-risk, dostęp: 21.08.2024

Na czym polega offset?, Dziennik Gazeta Prawna, https://biznes.gazetaprawna.pl/artykuly/983748,offset-umowa-offsetowa-francja-mon-caracale.html, dostęp: 21.08.2024

Offsets in Defense Trade – Frequently Asked Questions, Bureau of Industry and Security, https://www.bis.doc.gov/index.php/documents/pdfs/1677-offsets-in-defense-trade-faqs-final/file, dostęp: 21.08.2024

What’s India-France fighter jet deal all about?, DW, https://www.dw.com/en/what-is-the-india-france-rafale-fighter-jet-deal-all-about/a-58743693, dostęp: 21.08.2024

Leasing w zamówieniach obronnych, TGC Corporate Lawyers, https://www.tgc.eu/publikacje/leasing-w-zamowieniach-obronnych-2/, dostęp: 21.08.2024

S.3522 – Ukraine Democracy Defense Lend-Lease Act of 2022, congress.gov, https://www.congress.gov/bill/117th-congress/senate-bill/3522, dostęp: 21.08.2024

Ukraine Support Tracker, Kiel Institute, https://www.ifw-kiel.de/topics/war-against-ukraine/ukraine-support-tracker/, dostęp: 22.08.2024

Total bilateral aid allocations to Ukraine between January 24, 2022 and June 30, 2024, by donor and type, Statista, https://www.statista.com/statistics/1303432/total-bilateral-aid-to-ukraine/, dostęp: 22.08.2024

U.S. Aid to Israel in Four Charts, Council Foreign Relations, https://www.cfr.org/article/us-aid-israel-four-charts, dostęp: 22.08.2024

US approves $20 billion in weapons sales to Israel amid threat of wider Middle East war, apnews.com, https://apnews.com/article/israel-gaza-20-billion-weapons-us-aid-b6a99129c88a5dcc4a4753e20b5e19ec, dostęp: 22.08.2024

For Russia, US Aid to Taiwan Is More Concerning Than $61 Billion to Ukraine, The Diplomat, https://thediplomat.com/2024/04/for-russia-us-aid-to-taiwan-is-more-concerning-than-61-billion-to-ukraine/, dostęp: 22.08.2024

Ludność cywilna wciąż ginie z powodu łamania Traktatu o handlu bronią, Amnesty International, https://www.amnesty.org .pl/ludnosc-cywilna-wciaz-ginie-z-powodu-lamania-traktatu-o-handlu-bronia/ dostęp: 22.08.2024