Autorzy: Bartosz Basiński, Aleksandra Domachowska
Już 9 czerwca czekają nas wybory w 27 państwach członkowskich Unii Europejskiej. Jaka jest ich stawka, potencjalne sojusze w przyszłej kadencji i kandydaci na stanowisko przewodniczącego Komisji Europejskiej?
Czym jest Parlament Europejski?
Parlament Europejski z siedzibą w Strasburgu to organ ustawodawczy Unii Europejskiej, posiadający szeroki zakres uprawnień przyznany przez traktaty europejskie. Jest on istotnym forum dyskusji politycznej i wydawania decyzji na szczeblu UE[1]. W skład Parlamentu wchodzi maksymalnie 720 posłów wybieranych w bezpośrednich wyborach przeprowadzonych co 5 lat w każdym państwie członkowskim UE. Polacy 9 czerwca wybiorą 53 europosłów z naszego kraju, których obowiązkiem będzie m.in. reprezentowanie interesów obywateli, a także praca nad rezolucjami i zgłaszanie poprawek do ustaw[2].
Organ ten sprawuje trzy podstawowe funkcje, tj. ustawodawczą, nadzorczą i budżetową. Pierwsza z nich polega na przyjmowaniu wraz z Radą Unii Europejskiej przepisów prawa europejskiego, opierając się na propozycjach legislacyjnych Komisji Europejskiej[3]. Funkcja kontrolna natomiast wiąże się z nadzorem demokratycznym nad pozostałymi instytucjami europejskimi. I tak np. Rada Europejska po każdym szczycie ma obowiązek przedstawienia Parlamentowi wyników ów szczytów, a Rada EU zobowiązana jest dwa razy do roku przekazać PE sprawozdania z nowo ustalonych strategii politycznych. Po wyborach, uwzględniając ich wyniki, państwa członkowskie proponują również kandydata na stanowisko przewodniczącego Komisji Europejskiej, którego Parlament musi zatwierdzić większością głosów[4]. Dodatkowo można wymienić rozpatrywanie petycji obywateli Unii i powoływanie komisji śledczych, a także nadzorowanie wyborów. Innym równie istotnym zadaniem PE jest ustanawianie budżetu UE.
Do tej pory w PE istniało 7 grup politycznych, w których europosłowie zrzeszają się na podstawie swoich przekonań. Do stworzenia frakcji potrzeba co najmniej 23 posłów z co najmniej jednej czwartej państw członkowskich. Obecnie te grupy to: Europejska Partia Ludowa (chrześcijańska demokracja, proeuropeizm), Postępowy Sojusz Socjalistów i Demokratów, Renew Europe (liberalizm, centryzm), Zieloni/Wolne Przymierze Europejskie (zielona polityka, regionalizm), Tożsamość i Demokracja (nacjonalizm, eurosceptycyzm), Europejscy Konserwatyści i Reformatorzy (konserwatyzm, antyfederalizm) oraz Lewica (socjalizm, marksizm).
Dopuszcza się sytuację, w której poseł nie należy do żadnej grupy politycznej (tzw. posłowie niezrzeszeni). Partie cieszą się pewnymi przywilejami, tj. ustalają porządek obrad Parlamentu, czy przysługuje im więcej czasu na przemówienia i większe fundusze. W tej kończącej się kadencji najwięcej mandatów posiadają EPL (176), Socjaldemokraci (144) oraz Renew Europe (103)[5].
Problemy Unii Europejskiej
Nadchodzące wybory do Parlamentu Europejskiego mogą spowodować zmianę w układzie sił politycznych. W wielu krajach Europy zauważalny jest bowiem sondażowy wzrost poparcia dla partii o profilach prawicowych. Według prognoz sporządzonych przez European Council on Foreign Relations, eurosceptyczna prawica może wygrać nawet w dziewięciu krajach członkowskich a w kolejnych dziewięciu osiągnąć drugie lub trzecie miejsce[6].
Wybory europejskie z pewnością odbędą się w okresie trudnym dla Unii Europejskiej. Jej instytucje przechodzą kryzys spowodowany przyczynami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Jednym z najgłośniejszych problemów ostatniej kadencji PE jest kontrowersja związana z wprowadzeniem “Europejskiego Zielonego Ładu”. Inicjatywa ta spotkała się z silnym oporem społecznym czego jednym z bardziej wyrazistych przykładów były protesty rolników z początku tego roku[7]. Kolejnym problemem, dotykającym Unię Europejską jest kryzys migracyjny. Kontrowersją, która może być skutecznie wykorzystana przez prawicę w nadchodzących wyborach jest przyjęty przez Radę Unii Europejskiej 14 maja pakt o migracji i azylu[8].
Wpływ na ostateczny wynik wyborów może mieć również kwestia pomocy Ukrainie. Część europosłów grupy Tożsamość i Demokracja jest bowiem do niej sceptycznie nastawiona. Pomimo tego, że raczej nie jest zagrożona kwestii dostaw uzbrojenia, zmiany w składzie PE mogą negatywnie wpłynąć na proces integracji Ukrainy. Większa reprezentacja partii prawicowych w europarlamencie mogłaby zahamować proces reform instytucjonalnych UE które zdaniem autorów raportu sporządzonego przez ECFR są niezbędne dla dalszego procesu jej rozszerzania.
Możliwe scenariusze
W nowej kadencji koalicja może się zmienić. Może to być spowodowane utratą liczby mandatów przez Europejską Partię Ludową oraz Socjalistów i Demokratów. Będzie to miało również wpływ na proces wyboru Przewodniczącego Komisji Europejskiej. Główna kandydatka na to stanowisko – wystawiona przez EPL Ursula von der Leyen może mieć problem z odniesieniem sukcesu w wyborach.
Jeżeli jednak partie prawicowe mają mieć wpływ na kształtowanie polityki unijnej, muszą znaleźć się w koalicji rządzącej europarlamentem. Istnieje obecnie kilka możliwych scenariuszy, według których zostanie ona ułożona. Przede wszystkim w przypadku nieosiągnięcia wymaganej większości przez Europejską Partię Ludową i Socjalistów, możliwe jest dołączenie do koalicji liberałów z Renew Europe.
Takie rozwiązanie utrzymałoby obecną sytuację w PE w której “Wielka Koalicja” tradycyjnie składająca się z EPL i S&D, zawiera również członków RE. Taki sojusz jest konieczny do uzyskania wymaganej większości, którą koalicja socjalistów i chadeków utraciła po wyborach w 2019 roku[9]. W przypadku nieutrzymania obecnie funkcjonującego układu sił najbardziej prawdopodobnym rozwiązaniem wydaje się dołączenie do rządzącej koalicji Zielonych. Taki scenariusz zwiększałby szanse Ursuli von der Leyen na reelekcję. Istnieje jednak ryzyko, że taka większość byłaby niestabilna ze względu na stosunek partii centroprawicowych do Europejskiego Zielonego Ładu. Szansą dla prawicy na współtworzenie nowej koalicji byłby sojusz Europejskiej Partii Ludowej, ECR-u oraz grupy Tożsamość i Demokracja. Jest jednak mało prawdopodobne, że wszystkie te partie uzyskają liczbę 361 eurodeputowanych potrzebnych do stanowienia większości[10].
Scenariusz, w którym do koalicji z Socjalistami i EPL przyjęta byłaby również prawica z EKR jest mało prawdopodobny ze względu na inny stosunek do zagadnień takich jak rządy prawa czy imigracja[11]. Zmiany w układzie sił parlamentarnych będą miały bezpośredni wpływ na charakter polityki unijnej. Jak zauważają analitycy z ECFR ugrupowania należące do ID oraz EKR wraz z niektórymi bardziej narodowymi partiami należącymi do EPL mogą bardziej wspierać swobodę państw członkowskich w zakresie polityki fiskalnej czy regulacyjnej. Z kolei mniejsza liczba europosłów wywodzących się z partii lewicowych może przełożyć się na brak większości w sprawach obyczajowych bądź kwestiach środowiskowych.
Grupa ID została jednak mocno osłabiona na kilka tygodni przed wyborami na skutek wyrzucenia z niej Alternatywy dla Niemiec (AfD). Powodem usunięcia niemieckiej prawicy są ostatnie skandale które dotknęły tę partię. Dwóch wiodących kandydatów tego ugrupowania zostało bowiem oskarżonych o branie pieniędzy od Rosji. Wobec jednego z nich toczy się również śledztwo w sprawie powiązań z Chinami[12]. Cały czas pozostaje również otwarta kwestia porozumienia między Giorgią Meloni i Marine Le Pen, którego rezultatem miałoby być utworzenie nowej prawicowej grupy w PE. Takie ugrupowanie byłoby drugą siłą w europarlamencie. Le Pen wyszła z taką propozycją kilka dni po wykluczeniu z ID niemieckiej AfD. Liderka Zjednoczenia Narodowego uważa, że jest to dobry moment na zjednoczenie się ze względu na rosnące poparcie sondażowe dla europejskich partii prawicowych. Stojąca na czele “Braci Włochów” Giorgia Meloni otrzymała również propozycję połączenia się z EPP ze strony Ursuli von der Leyen. Włoska polityk zadeklarowała, że jest gotowa na współpracę z każdym prawicowym ugrupowaniem[13].
Potencjalnie kandydaci na przewodniczącego Komisji Europejskiej
W poprzedniej kadencji Parlament na to stanowisko wybrał Ursulę von der Leyen. Za jej kandydaturą opowiedziało się 383 europosłów, przeciwko 327, natomiast 22 wstrzymało się od głosu.[14] Czy w przyszłych wyborach zachowa fotel przewodniczącej? Von der Leyen nadal pozostaje faworytką, lecz nie zapominajmy, że jej wybór przy poprzedniej kadencji był wielkim zaskoczeniem (nie była tzw. spitzenkandidat[15]), dlatego w tym roku nie można wykluczyć niespodzianki w postaci przejęcia jej funkcji przez jednego z nowych graczy. Portal Politico wytypował kilku potencjalnych kontrkandydatów, na czele z prezydentem Rumunii – Klausem Iohannisem oraz premierem Chorwacji, Andrejem Plenkowićem. Iohannis, który po zakończeniu drugiej kadencji na stanowisku prezydenta szuka dla siebie posady w międzynarodowych strukturach, jest ulubieńcem europejskich przywódców za swoją prozachodnią i proeuropejską postawę po ataku Rosji na Ukrainę, a także zachowanie zasady jednolitego rynku UE i nienarzucanie sankcji na ukraińskie zboże. Oprócz tego, pojawiają się głosy, że nowym przewodniczącym KE powinna zostać osoba z poza Europy Zachodniej. To, oraz przynależność do tej samej grupy politycznej co von der Leyen, sprawia że prezydent Rumunii mógłby uzyskać duże poparcie Parlamentu, zdominowanego przez EPL. Plenkowić również wpisuje się w te ramy, a poza tym jego wybór dałby pozytywne nadzieje dla państw ubiegających się o członkostwo, jako najnowszy członek Unii. Pozostali typowani kandydaci to Mario Draghi (były premier Włoch i przewodniczący EBC), Roberta Metsola (przewodnicząca PE), Christine Lagarde (przewodnicząca EBC) i Thierry Breton (Europejski Komisarz ds. Rynku Wewnętrznego i Usług)[16]. Natomiast komentatorzy są raczej przekonani, że obecna przewodnicząca pozostanie na swoim stanowisku[17].
[1] Oficjalna strona internetowa UE. Parlament Europejski. (https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-parliament_pl).
[2] Oficjalna strona internetowa PE. Praca posłów do PE. (https://www.europarl.europa.eu/news/pl/faq/7/praca-poslow-do-pe).
[3] Oficjalna strona internetowa PE. Uprawnienia legislacyjne. (https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/pl/powers-and-procedures/legislative-powers).
[4] Oficjalna strona internetowa PE. Uprawnienia kontrolne. (https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/pl/powers-and-procedures/supervisory-powers).
[5] S. Nieborak. Frakcje w Parlamencie Europejskim – przewodnik. „Gazeta Kongresy”, 2022. (https://www.gazetakongresy.pl/frakcje-w-parlamencie-europejskim-przewodnik/ [dostęp: 22.05.2024]).
[6] A sharp right turn: A forecast for the 2024 European Parliament elections, European Council on Foreign Relations, 23.01.2024,https://ecfr.eu/publication/a-sharp-right-turn-a-forecast-for-the-2024-european-parliament-elections/#national-level-implications
[7] Protesty rolników nie tylko w Polsce. Jak wygląda sytuacja w Europie?, bankier.pl, 16.02.2024 https://www.bankier.pl/wiadomosc/Protesty-rolnikow-nie-tylko-w-Polsce-Jak-wyglada-sytuacja-w-Europie-8696445.html
[8] Pakt o migracji i azylu: kalendarium, Rada Unii Europejskiej, 14.04.2024, https://www.consilium.europa.eu/pl/policies/eu-migration-policy/eu-migration-asylum-reform-pact/timeline-migration-and-asylum-pact/
[9] Can a Centre-Right Coalition Emerge After The Next EU Elections?, London School of Economics and Political Science, https://www.lse.ac.uk/study-at-lse/executive-education/insights/articles/can-a-centre-right-coalition-emerge-after-the-next-eu-elections
[10] Possible coalitions between parties in the European Parliament based on forecasts for the European elections in 2024, by possible coalition, statista.com, 04.04.2024, https://www.statista.com/statistics/1459746/possible-coalitions-after-2024-ep-elections/
[11] European Elections: A Game-changer in 2024?, Geopolitical Monitor,11.12.2023, https://www.geopoliticalmonitor.com/european-elections-a-game-changer-in-2024/
[12] German far-right AfD kicked out of ID-group, Euractiv, 23.05.2024, https://www.euractiv.com/section/elections/news/german-far-right-afd-kicked-out-of-id-group/
[13] Le Pen to Meloni: Let’s team up and form EU Parliament’s No. 2 group, Politico, 26.05.2024, https://www.politico.eu/article/marine-le-pen-giorgia-meloni-italy-france-eu-election-far-right-block-european-parliament/
[14] Serwis dyplomatyczny Unii Europejskiej. Parliament elects Ursula von der Leyen as first female Commission President, 2019. (https://www.eeas.europa.eu/node/65512_en [dostęp: 26.05.2024]).
[15] W procesie wyboru przewodniczącego Komisji Europejskiej stosuje się zasadę tzw. „kandydatów wiodących” (Spitzenkandidaten). Na wzór wyborów krajowych do europarlamentu, każda z działających tam grup politycznych nominuje swojego kandydata/ kandydatkę. Osoba, która zdobędzie najwięcej głosów, zazwyczaj obejmuje fotel przewodniczącego lub przewodniczącej. Zdarzają się jednak odstępstwa od tej niepisanej reguły. (https://www.arte.tv/pl/videos/118080-042-A/spitzenkandidaten-co-to-takiego/ [dostęp: 29.05.2024]).
[16] B. Moens, N. Vinocur, J. H. Vela. Who could take on von der Leyen for Commission president? Politico, 2024. (https://www.politico.eu/article/european-commission-president-ursula-von-der-leyen-alternative-election-eu/ [dostęp: 26.05.2024]).
[17] European Politics – Next EU Commission President Betting Odds. (https://www.oddschecker.com/politics/european-politics/next-eu-commission-president [dostęp: 26.05.2024].
Photo: Canva
Comments are closed.