Analiza w skrócie:
- Od początku konfliktu na Ukrainie Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna (KRLD) wyraża silne poparcie dla polityki Rosji, co świadczy o coraz intensywniejszym pogłębianiu wzajemnych relacji pomiędzy dwoma państwami wrogo nastawionymi do Zachodu.
- 13 września 2023 roku Kim Jong-un i Władimir Putin spotkali się na terenie Rosji, omawiając zacieśnianie współpracy, zwłaszcza w obszarze wojskowym. To spotkanie symbolicznie potwierdziło sojusz między Moskwą a Pjongjangiem.
- Szczyt wzbudził niepokój USA, Korei Południowej i Japonii. Obawy dotyczyły układów współpracy militarnej Korei Północnej z Rosją. USA oskarżyły KRLD o handel bronią z Rosją, co skutkowało sankcjami ze strony USA i ich sojuszników.
- Chiny nie wydały szerszego komentarza na temat szczytu Kim-Putin. Podejrzewa się, że obecnie Chiny traktują zbliżenie Rosji i Korei Północnej neutralnie, dopóki nie zacznie to szkodzić chińskim interesom.
- Relacje między Koreą Północną a Rosją wydają się być bardziej chwilowe niż trwałe, zwłaszcza w kontekście trwającej wojny na Ukrainie. Putinowi mogą być potrzebne dobre stosunki z KRLD, ale sytuacja może się zmienić po zakończeniu konfliktu. „Nowa normalność” w tych relacjach może nie być wieczna.
„Towarzyszów” Kima i Putina rosnąca przyjaźń
Pomimo iż relacje Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej i Federacji Rosyjskiej były nieprzerwanie na dobrym poziomie, nie da się nie zauważyć, iż od momentu, kiedy Rosja Władimira Putina najechała ziemie Ukrainy, Korea Północna rozpoczęła festiwal pogłębiania przyjaźni z państwem rosyjskim. Pierwszą przesłanką takiego stanu rzeczy było zagłosowanie przeciwko potępieniu rosyjskiej agresji na Ukrainę podczas głosowania na forum ONZ 2 marca 2022 roku[1]. Następnym aktem przyjaźni, później określonej mianem „przyjaźni towarzyszów” (ang. comrade), było uznanie przez KRLD 13 lipca 2022 roku dwóch separatystycznych republik założonych w 2014 roku na wschodnich terenach Ukrainy, tj. Donieckiej Republiki Ludowej i Ługańskiej Republiki Ludowej[2].
Spekulacje na temat wzmocnienia relacji, szczególnie tych o charakterze gospodarczym i wojskowym, na linii Pjongjang-Moskwa stawały się tym silniejsze, im coraz bardziej wydłużała się wojna na Ukrainie[3]. W lipcu 2023 roku do Korei Północnej z wizytą udał się rosyjski minister obrony Siergiej Szojgu[4]. Spotkanie to można uznać za pewnego rodzaju preludium mniej lub bardziej planowanego wtedy szczytu Kim-Putin. Szojgu i jego wizyta mogła stanowić „aperitif” pod szersze negocjacje dotyczące handlu bronią pomiędzy KRLD a Rosją.
12 września 2023 roku granicę Korei Północnej i Rosji przekroczył prywatny opancerzony pociąg Kim Jong Una, by dzień później dotrzeć do obwodu amurskiego na Rosyjskim Dalekim Wschodzie. W regionie tym znajduje się nowy rosyjski kosmodrom – Kosmodrom Wostocznyj – i to tam właśnie doszło do oczekiwanego szczytu dwóch najwyższych oficjeli KRLD i Rosji. Było to pierwsze spotkanie Kim-Putin od 2019 roku – pierwsze spotkanie od czasów wybuchu zarówno pandemii COVID-19, jak i wojny na Ukrainie[5]. W czasie wizyty Putin oprowadził Kima po kosmodromie, rozmawiając o możliwości wysłania północnokoreańskich astronautów w kosmos. Pomimo oczywistego faktu, jakim były rozmowy na temat wzmocnienia współpracy militarnej w kontekście wojny na Ukrainie, każda ze stron zaprzeczała, jakoby Korea Północna miałaby wspomóc Rosję poprzez dostawę na front pożądanej przez Putina amunicji.
Prezydent Rosji zapytany przez media, czy Moskwa wspomoże Koreę Północną w budowie satelitów, bez cienia zawahania odpowiedział: „Dlatego tutaj przyjechaliśmy”[6].
Szczyt uznano ostatecznie za udany, czego dowodem było zaproszenie Putina do Korei Północnej. Kreml z kolei zadeklarował wizytę ministra spraw zagranicznych Ławrowa w KRLD, przedłużając tym samym pozytywna atmosferę po spotkaniu Kim-Putin[7].
Pogłębianie „przyjaźni” po szczycie
Do wizyty Ławrowa w stolicy Korei Północnej doszło 19 października 2023 roku. Podczas spotkania z przywódcą KRLD podziękował on Korei Północnej za okazane „zdecydowane i pryncypialne wsparcie” Federacji Rosyjskiej w kontekście prowadzonej przez nią wojny na Ukrainie[8]. Ta pomoc – bazując na amerykańskich ustaleniach i oskarżeniach – miała faktycznie miejsce. Jak podają amerykańscy oficjele z Białego Domu, opierając się na serii zdjęć satelitarnych, które – w mniemaniu USA – wskazują, że ładunek ze składu amunicji w Korei Północnej został załadowany na statek pod rosyjską banderą, a później dostarczony koleją do Rosji. Według Stanów Zjednoczonych dostawa ta miała mieć miejsce między 7 września a 1 października 2023 roku[9].
Po wyrażeniu wdzięczności, Ławrow zadeklarował odwzajemnienie wsparcia dla Korei Północnej, podkreślając solidarność z jej aspiracjami[10]. Istotnym punktem rozmów było także zaniepokojenie Rosji eskalacją działań wojskowych ze strony USA, Japonii i Korei Południowej[11]. Wskazał na to jako powód do niepokoju, co sugeruje, że zbliżenie między Moskwą a Pjongjangiem jest odpowiedzią na „agresywną” politykę Zachodu w regionie. Rosyjski minister spraw zagranicznych oznajmił, że Rosja będzie kontynuować politykę przyjaźni z Koreą Północną, ale pojawia się pytanie, na ile Rosjanie są skłonni tolerować działania reżimu Kima. Z jednej strony, mogą one odwrócić uwagę Stanów Zjednoczonych od Ukrainy, ale z drugiej – Rosjanie mogą nie chcieć w pełni popierać wszystkich poczynań Kima, aby nie zaszkodzić własnym interesom. Niemniej jednak na tę chwilę widać przede wszystkim obustronne poparcie i potrzebę rozwijania tejże współpracy.
W kolejnym ważnym wydarzeniu, 16 stycznia tego roku, północnokoreańska minister spraw zagranicznych Choe Son Hui odwiedziła Rosję. W rozmowach z rosyjskim odpowiednikiem i prezydentem Putinem poruszono kwestie stosunków bilateralnych i sytuacji na Półwyspie Koreańskim. Kreml określił Koreę Północną jako „bardzo istotnego partnera”, z którym Rosja zamierza dalej rozwijać stosunki we wszystkich sferach, włącznie z tymi o charakterze wrażliwym[12]. Choe podkreśliła natomiast, że spotkania i pogłębianie więzi pomiędzy krajami są dowodem na postępujące przyjazne stosunki „zgodnie z planami przywódców”[13]. Rozmawiano również o przyszłej wizycie Putina w Pjongjangu, na którą Kim Jong-un namawiał od września ubiegłego roku. Dmitrij Pieskow potwierdził, że Putin spotka się z Kimem, jednak podkreślił, że będzie to miało miejsce w „odpowiednim czasie”[14]. Taki szczyt będzie mieć wymiar przede wszystkim symboliczny i będzie stanowić formę zacementowania sojuszu Kim-Putin.
Czy Zachód i jego sojusznicy mają się czego obawiać?
Stany Zjednoczone oraz ich sojusznicy, przede wszystkim w regionie Azji Wschodniej, tj. Korea Południowa oraz Japonia, nie mogli przejść obojętnie wokół tego incydentu, jakim był szczyt liderów Korei Północnej i Federacji Rosyjskiej, jak i samego procesu pogłębiania relacji tych dwóch państw. USA i Korea Południowa ostrzegali już wcześniej o samych zamiarach szczytu i na jakie tematy mogą być prowadzone w tym czasie rozmowy. Po spotkaniu Kim-Putin oraz do tej pory zachodnie głosy krytyki nie ustępują.
Stany Zjednoczone, Korea Południowa oraz Japonia to państwa, które coraz mocniejsze zbliżenie pomiędzy Koreą Północną i Rosją postrzegają jako poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa tak regionalnego, jak i globalnego, ponieważ konsekwencje pogłębienia współpracy, przede wszystkim militarnej, pomiędzy dwoma reżimami mogą przynieść drastyczne skutki dla architektury bezpieczeństwa. Po pierwsze, północnokoreańskie zapasy amunicji mogą stanowić wzmocnienie dla jednostek rosyjskich na froncie z Ukrainą, jednak należy w tym miejscu pamiętać, że sprzęt z KRLD jest przestarzały i nieporównywalny pod względem wydajności z nowoczesnym sprzętem, choć taki zastrzyk amunicji byłby z pewnością korzystny dla armii rosyjskiej. Po drugie, wszelkie układy wojskowe z Koreą Północną stanowią realne zagrożenie dla bezpieczeństwa Azji Wschodniej, w szczególności dla Korei Południowej i Japonii[15]. Dlatego też władze Korei Południowej nie szczędzą krytyki wobec potencjalnego porozumienia wojskowego między Koreą Północną a Rosją. Prezydent Republiki Korei, Yoon Suk-yeol, nazwał możliwość przekazania przez Rosję pomocy wojskowej Korei Północnej „bezpośrednią prowokacją”, na którą Seul oraz jego sojusznicy „nie pozostaną bezczynni”[16].
Reakcja Stanów Zjednoczonych, Korei Południowej i Japonii jest jednolita w kwestii potępienia współpracy o charakterze militarnym między Koreą Północną a Rosją. Wspólne oświadczenie sekretarza stanu USA oraz ministrów spraw zagranicznych Korei Południowej i Japonii wyraziło głębokie zaniepokojenie taką współpracą. Ostrzegli oni, że umowa zbrojeniowa naruszałaby rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ, w tym te, które poparła sama Rosja[17]. 11 stycznia USA nałożyły sankcje na trzy rosyjskie podmioty i jedną osobę zaangażowaną w transfer i testowanie północnokoreańskich rakiet balistycznych używanych przez Rosję na froncie ukraińskim[18]. 17 stycznia Korea Południowa wprowadziła sankcje na dwie osoby, trzy podmioty i 11 statków związanych z północnokoreańskim programem nuklearnym i rakietowym. Te działania nastąpiły po wystrzeleniu przez Koreę Północną nowego hipersonicznego pocisku średniego zasięgu. Dzień później specjalni delegaci Korei Południowej, Stanów Zjednoczonych i Japonii potępili KRLD za testy rakietowe, handel bronią z Rosją oraz wrogą retorykę, w tym wezwanie Kim Jong-una do zmiany konstytucji, której celem byłoby dodanie paragrafu uznającego Koreę Południową za „głównego wroga”[19]. Japończycy, potępiając wystrzelenie rakiety balistycznej przez Pjongjang, stwierdzili, że potrzebna jest specjalna kontrola nad tym, co Rosja może dostarczać Korei Północnej w zamian za sprzęt wojskowy[20].
Mimo iż – jak to określa sama Korea Północna – „utrzymywanie ze sobą bliskich stosunków jest czymś zupełnie naturalnym i normalnym i nie ma powodu, aby rozliczać się z takich praktyk”[21], Zachód i jego sojusznicy w Azji nie mogą przymykać oczu na północnokoreańsko-rosyjskie zbliżenie. Ostra reakcja na ten proceder jest tak naprawdę jednym z dwóch sposobów, by powstrzymać zacieśnianie więzi militarnych pomiędzy tymi dwoma antyzachodnimi państwami. Drugim sposobem, choć mniej realnym, jest ingerencja w całe to zamieszanie Chińskiej Republiki Ludowej.
Czy Chinom w smak takie zbliżenie?
Jednak czy Chinom zależy na tym, aby relacje Putina i Kima nie były zażyłe tak samo jak Zachodowi? Rzeczywiście, kwestia chińskiego stanowiska wobec rosnącej współpracy między Koreą Północną a Rosją jest bardziej złożona. Chińczycy starają się zachować równowagę i unikać zbyt silnego zaangażowania w ewentualną koalicję dwóch swoich sąsiadów. Pewnym jest, że Chiny nie chcą zbliżać się do tego antyzachodniego duetu oficjalnie, gdyż mogłoby to być bolesne dla ich własnych interesów, głównie tych związanych ze stosunkami z Europą, a także USA. Xi Jinping w kontekście omawianego szczytu miał stwierdzić, jakoby współpraca pomiędzy tymi dwoma państwami stanowiła wyłącznie ich dwustronną kwestię, co miałoby świadczyć o chińskim dystansie wobec tego rozwoju sytuacji[22].
Biorąc pod uwagę fakt współpracy militarnej i ekonomicznej Korei Północnej i Rosji, na myśl powinny przychodzić dwie problematyczne sprawy, które w znacznym stopniu mogą dystansować Chiny od Rosji i KRLD. Po pierwsze, jakakolwiek aktywność militarna Korei Północnej trzęsie w posadach całą architekturę bezpieczeństwa w regionie. Chińczycy doskonale wiedzą, że wzmożona aktywność militarna północnych Koreańczyków wprawia Koreę Południową i Japonię w stan niepokoju, a co za tym idzie ściąga do Azji Wschodniej więcej Amerykanów, co jedynie napędza wzajemną nieufność i podwyższa ryzyko wybuchu konfliktu na Półwyspie Koreańskim[23]. To natomiast prowadzić by mogło dalej do swojego rodzaju zimnej wojny na Półwyspie Koreańskim i blokowości w postaci Chiny-Korea Północna-Rosja z jednej strony i USA-Korea Południowa-Japonia z drugiej. To z kolei nie jest w interesie Chin, co zauważa Zhu Feng z Nanjing University, twierdząc: „Pekin nie chce wejść w jakiś nowy trójkąt północny, ponieważ nowe zimna wojna jest całkowicie sprzeczna z interesami Chin”[24].
Po drugie, coraz to mocniejsze zbliżenie na linii Moskwa-Pjongjang jest niekorzystne dla Pekinu z powodu możliwości utraty przez Chiny wpływów w Korei Północnej na rzecz Rosji.
Zarówno pod względem gospodarczym, jak i militarnym. Wszelkie ruchy Rosjan w Korei Północnej mogą być odbierane jako czynnik topnienia kontroli Chin nad Pjongjangiem. Jak zauważają Victor Cha i Ellen Kim z Center for Strategic & International Studies, „poprawa stosunków Korei Północnej z Rosją często zmusza Pekin do dążenia do bliższego zaangażowania z Koreą Północną, aby uniknąć odcięcia”[25] i zapewne, gdy „przyjaźń towarzyszy” będzie się dalej pogłębiać, Pekin będzie zmuszony do zainterweniowania, by nie stracić swojego protektoratu na Półwyspie Koreańskim.
Pomimo sojuszniczych relacji na linii Pekin-Moskwa-Pjongjang, Chiny zachowują dystans wobec umacniania współpracy rosyjsko-północnokoreańskiej. Obserwują sytuację, a ich stanowisko może się zmienić w zależności od dalszego rozwoju relacji między tymi państwami. Chińscy eksperci interpretują to zbliżenie głównie jako reakcję na sankcje Zachodu, co jeszcze bardziej utwierdza Chiny w ich ostrożnym podejściu do tej sytuacji[26].
Perspektywy dalszej współpracy Korei Północnej i Rosji
Szczyt Kim-Putin z połowy września ubiegłego roku był korzystny zarówno dla jednej, jak i dla drugiej strony. I tak samo perspektywa dalszej współpracy dwóch reżimów wydaje się być obustronnie korzystna. Jednak pytania, jakie się pojawiają w tym miejscu, to czy nastaje właśnie „nowa normalność” w relacjach pomiędzy Pjongjangiem a Moskwą oraz czy „przyjaźń towarzyszy”, która tak łączy Kima i Putina (w ich mniemaniu) jest trwałym fenomenem, czy może bardziej chwilową fanaberią.
Termin „nowa normalność” odnosi się do obaw o nowy układ geopolityczny po tym spotkaniu. Cho Han-bum z Korea Institute of National Unification[27] sugeruje, że Rosja będzie utrzymywać relacje z Koreą Północną tak długo, jak będzie to korzystne, zwłaszcza w kontekście dostępu do amunicji. Istnieje jednak ryzyko, że zainteresowanie to zmaleje, gdy Rosja przestanie potrzebować wsparcia Kima: „Jeśli jednak Rosja przestanie rozpaczliwie szukać amunicji, stosunki z Koreą Północną nie będą już dla Putina priorytetem”[28]. Idąc tym tokiem myślenia, widać, że Rosja będzie traktować stosunki z Koreą Północną przedmiotowo tak długo, jak będzie to dla niej korzystne. Ma miejsce również coraz większe prawdopodobieństwo, aby do kolejnego szczytu Kim-Putin doszło w bieżącym roku, po inauguracji Putina na kolejną kadencję, co jest odwrotnością słów ekspertów z ubiegłego roku, którzy wyrażali swoje głębokie wątpliwości co do spotkania jeszcze w 2023 roku[29].
Podsumowując, należy się spodziewać intensyfikacji współpracy na linii Moskwa-Pjongjang, głównie w obszarze wojskowości, co będzie budzić kolejne napięcia w regionie i na świecie, gdyż społeczność międzynarodowa nie może pozwolić sobie na to, by dwa państwa – jedno obarczone chorobą postimperialną, drugie z nieobliczanym kierownictwem – jeszcze dobitniej rozmiękczały już i tak wątłe fundamenty panującego systemu międzynarodowego. Dłuższa wojna na Ukrainie może umocnić „przyjaźń towarzyszy” między Putinem a Kimem, wpływając na globalny porządek i bezpieczeństwo.
W kontekście Unii Europejskiej i Polski, zacieśnianie relacji Rosji z Koreą Północną stanowi wyzwanie z uwagi na trwającą wojnę na Ukrainie. Wsparcie dla Rosji może przedłużać konflikt, co wymaga szybkiego przeciwdziałania ze strony UE i Polski poprzez potępienie i zaostrzenie sankcji wobec reżimów Putina i Kima. Jednocześnie UE powinna wzmocnić relacje z Koreą Południową, a także z Japonią, jako alternatywę dla zbliżenia Pjongjang-Moskwa.
Zdjęcie: pixabay.com
[1] O. Pietrewicz, Poparcie Korei Północnej dla agresji Rosji na Ukrainę, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 23.03.2022, https://www.pism.pl/publikacje/poparcie-korei-polnocnej-dla-agresji-rosji-na-ukraine [dostęp:27.09.2023].
[2] North Korea recognises breakaway of Russia’s proxies in east Ukraine, “Reuters”, 14.07.2022, https://www.reuters.com/world/north-korea-recognises-breakaway-russias-proxies-east-ukraine-2022-07-13/ [dostęp: 27.09.2023].
[3] D. Yoon, North Korean-Russian Trade Rebounds, Satellite Images Show, “The Wall Street Journal”, 17.02.2023, https://www.wsj.com/articles/north-korean-russian-trade-rebounds-satellite-images-show-8423f37b [dostęp: 29.09.2023].
[4] North Korea’s Kim shows off banned missiles to Russia’s Shoigu, “Al Jazeera”, 27.07.2023, https://www.aljazeera.com/news/2023/7/27/north-koreas-kim-shows-off-banned-missiles-to-russias-shoigu [dostęp: 27.09.2023].
[5] O. Pietrewicz, Spotkanie Putin–Kim we Władywostoku: szczyt ograniczonych możliwości, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 30.04.2019, https://www.pism.pl/publikacje/Spotkanie_PutinKim_we_Wladywostoku_szczyt_ograniczonych_mozliwosci [dostęp: 29.09.2023].
[6] G. Faulconbridge, S. Choi, Putin and North Korea’s Kim discuss military matters, Ukraine war and satellites, “Reuters”, 14.09.2023, https://www.reuters.com/world/nkoreas-kim-meets-putin-missiles-launched-pyongyang-2023-09-13/ [29.09.2023].
[7] Russian FM to visit Pyongyang next month as follow-up to Kim-Putin summit, “The Korea Times”, 24.09.2023, https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2023/09/103_359899.html [dostęp: 29.09.2023].
[8] S.H. Choi, Russian foreign minister meets N.Korean leader Kim, vows support for Pyongyang, „Reuters”, 19.10.2023, https://www.reuters.com/world/russias-foreign-minister-thanks-north-korea-supporting-its-war-ukraine-2023-10-18/ [dostęp: 21.01.2024].
[9] J. Mason, White House accuses North Korea of providing Russia with weapons, “Reuters”, 13.10.2023, https://www.reuters.com/world/us-releases-image-alleged-north-korea-shipment-weapons-russia-white-house-2023-10-13/ [dostęp: 21.01.2024].
[10] S.H. Choi, Russian foreign minister meets…, op. cit.
[11] Ibidem.
[12] J. Herskovitz, Putin meets North Korea’s top envoy as arms flow builds, “The Japan Times”, 17.01.2024, https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/17/asia-pacific/politics/putin-north-korea-envoy-arms/ [dostęp: 21.01.2024].
[13] G. Faulconbridge, North Korean minister lauds 'comradely’ ties with Russia, meets Putin in Kremlin, 16.01.2024, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/north-korea-lauds-comradely-ties-with-russia-putin-meet-kims-foreign-minister-2024-01-16/ [dostęp: 21.01.2024].
[14] Ibidem.
[15] J. Beczkowska, Co oznacza szczyt Putin – Kim Jong-un dla Korei Południowej?, Ośrodek Spraw Azjatyckich, 27.09.2023, https://www.osa.uni.lodz.pl/publikacje/blog-osa/szczegoly/co-oznacza-szczyt-putin-kim-jong-un-dla-korei-poludniowej [30.09.2023].
[16] Republic of Korea: Russia providing weapons tech to DPRK ‘will be a direct provocation’, UN News, 20.09.2023, https://news.un.org/en/story/2023/09/1141157 [dostęp: 30.09.2023].
[17] Allies vow stern measures against Russia-NK arms deal, “The Korea Times”, 23.09.2023, https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2023/09/113_359876.html [dostęp: 30.09.2023].
[18] K. Singh, US imposes sanctions over transfer of North Korean ballistic missiles to Russia, 11.01.2024, https://www.reuters.com/world/us-imposes-sanctions-over-transfer-north-korean-ballistic-missiles-russia-2024-01-11/ [dostęp: 21.01.2024].
[19] Korea Północna podała głównego wroga. Kim chce zmiany w konstytucji, Business Insider, 16.01.2024, https://businessinsider.com.pl/wiadomosci/korea-polnocna-podala-glownego-wroga-kim-chce-zmiany-w-konstytucji/1lprxlc [18.01.2024].
[20] North Korea condemned by S.Korea, US and Japan over arms trade with Russia, “Reuters”, 18.01.2024, https://www.reuters.com/world/skorea-us-japan-nuclear-envoys-condemn-north-korea-over-arms-trade-with-russia-2024-01-18/ [dostęp: 21.01.2024].
[21] North Korea says cooperation with Russia 'natural’ for neighbours, “Reuters”, 25.09.2023, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/north-korea-says-cooperation-with-russia-natural-neighbours-kcna-2023-09-24/ [dostęp: 30.09.2023].
[22] H. Nam, Seoul, Beijing try to mend fences as Russia and N. Korea grow closer, “The Korea Times”, 24.09.2023, https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2023/09/120_359927.html [dostęp: 30.09.2023].
[23] Ch. Lee, A Wary China Eyes Ties With Russia, North Korea, VOA News, 14.09.2023, https://www.voanews.com/a/a-wary-china-eyes-ties-with-russia-and-north-korea-/7269375.html [dostęp: 30.09.2023].
[24] M. Lee, M. Kim, Kim and Putin meeting shows just how much the leaders need each other, “The Washington Post, 14.09.2023, https://www.washingtonpost.com/world/2023/09/14/putin-kim-jong-un-meeting-russia/ [dostęp: 30.09.2023].
[25] V. Cha, E. Kim, Summit between Kim Jong-un and Vladimir Putin, Center for Strategic & International Studies, 13.09.2023, https://www.csis.org/analysis/summit-between-kim-jong-un-and-vladimir-putin [30.09.2023].
[26] Y. Zhao, Kim Jong-un visits Russia, to meet Putin, “Global Times”, 12.09.2023, https://www.globaltimes.cn/page/202309/1298060.shtml [dostęp: 30.09.2023].
[27] H. Lee, op. cit.
[28] Ibidem.
[29] H. Lee, op. cit.
Comments are closed.