Państwa bałtyckie w obliczu groźby konfliktu z Federacją Rosyjską

Analiza w skrócie:

W związku z napiętą sytuacją międzynarodową oraz determinacją Federacji Rosyjskiej do prowadzenia długotrwałego konfliktu przeciwko Ukrainie – Litwa, Łotwa i Estonia pogłębiają współpracę obronną. Wspólnie podejmują się budowy fortyfikacji na granicy z Rosją i Białorusią, na podstawie decyzji ich ministerstw obrony narodowej.
Bałtowie oprócz kolektywnej linii umocnień planują zakup 20 wyrzutni HIMARS i systematyczne pogłębianie realizacji planów wspólnej defensywy, na wypadek agresji ze strony Federacji Rosyjskiej.
Boris Pistorius szef niemieckiego MON-u razem z jego litewskim odpowiednikiem zapowiadają plany stałego stacjonowania Bundeswehry na terenie Litwy od 2027r. Decyzja ta ma zmienić trend jedynie rotacyjnej obecności wojsk NATO w państwach bałtyckich i zwiększyć potencjał odstraszania.
Niemcy, Kanada i Wielka Brytania dowodzą międzynarodowymi grupami bojowymi NATO na Litwie, Łotwie i Estonii. Siły zbrojne tych państw pełnią rolę tzw. tripwire forces co oznacza, iż w razie konfliktu mają spowodować uaktywnienie art.5 NATO.
Przyszłość realnego odstraszania Federacji Rosyjskiej zależy od bardziej zdecydowanego zaangażowania Sojuszu Północnoatlantyckiego w obronę państw bałtyckich, szczególnie w kontekście stałej obecności wojskowej na ich terytorium.

Litwa, Łotwa i Estonia jako byłe republiki wchodzące w skład ZSRR są postrzegane przez Federację Rosyjską jako tzw. bliska zagranica i strefa wpływów, szczególnie pod względem struktury bezpieczeństwa w regionie. Od czasów rozpadu Związku Radzieckiego, niepodległa Rosja dąży do tego, aby państwa będące niegdyś częścią imperium znajdowały się w obszarze wyłącznego wpływu Federacji Rosyjskiej, na wzór doktryny Jamesa Monroego dotyczącej kontynentu amerykańskiego. Zgodnie z realizacją tej zasady, Moskwa widzi swoje miejsce w przyszłym układzie sił, jako jeden z głównych podmiotów, z którym trzeba się liczyć. Jest ona zdeterminowana, aby osiągnąć ten cel. Pełnoskalowa wojna na Ukrainie jest dowodem na to, że Rosja interesuje się zmianą architektury bezpieczeństwa w Europie i definitywnie nie zgadza się ze światowym ładem ukształtowanym po zakończeniu zimnej wojny.

Mimo początkowych niepowodzeń na terytorium Ukrainy, czyli odwrocie spod Kijowa, obwodu charkowskiego oraz Chersonia, Rosja nadal walczy o pełną stawkę w konflikcie. Całkowitą realizacją planów Kremla nie jest jedynie podporządkowanie sobie Ukrainy, ale również zbudowanie bezpośrednich wpływów militarnych i politycznych w państwach przyjętych do NATO po maju 1997r[1]. Kontynuację wojny umożliwia duże poparcie społeczne konfliktu, przestawienie gospodarki na tryb wojenny oraz wsparcie militarne z Iranu i Korei Północnej, czy gospodarcze z Chin[2][3]. Federacja Rosyjska wyczekuje też z niecierpliwością na ewentualną zmianę władzy w państwach zachodnich, która odnosiłaby się przychylniej do polityki prowadzonej przez Moskwę. Taki stan rzeczy wskazuje, że na poziomie społecznym, gospodarczym i militarnym Rosja jest gotowa do prowadzenia długotrwałej wojny z Ukrainą na wyniszczenie i jednoczesne przygotowywanie się na potencjalny konflikt z Sojuszem Północnoatlantyckim. Agresywna postawa Kremla, dążenie do podboju i kierowanie się militaryzmem w polityce skłania Bałtów do intensywnej refleksji, na temat własnego bezpieczeństwa.

Litwa, Łotwa i Estonia są częścią wschodniej flanki NATO, a ich geostrategiczne położenie stanowi utrudnienie dla Sojuszu Północnoatlantyckiego w wysłaniu potencjalnej pomocy. Kraje te są połączone drogą lądową z resztą Sojuszu tylko od strony południowej, przez wąski korytarz, nazywany przesmykiem suwalskim, który znajduje się na granicy Polski i Litwy, mierzący104 km. Biegnie przez niego istotna z punktu widzenia bezpieczeństwa natowska infrastruktura krytyczna, w tym droga międzynarodowa Via Baltica, a w przyszłości trasa kolejowa Rail Baltica[4]. Utrudniony dostęp do państw bałtyckich przez ląd najprawdopodobniej może zachęcać Rosję do przetestowania jedności Sojuszu Północnoatlantyckiego, poprzez agresję właśnie w stosunku do nich. Potencjalne zagrożenie skłania Bałtów do stworzenia planów kolektywnej obrony i budowy dużego kompleksu fortyfikacji na granicy z Rosją oraz Białorusią, a także do pogłębiania współpracy wojskowej z sojusznikami.

Budowa systemu fortyfikacji przez Litwę, Łotwę i Estonię

Wojna Rosji z Ukrainą stanowi dla państw bałtyckich i całego Sojuszu Północnoatlantyckiego przykład działania rosyjskiego wojska w praktyce, a przede wszystkim uwydatnia słabe i mocne strony przeciwnika. Na podstawie przebiegu działań wojennych, państwa zachodnie, a w szczególności te należące do wschodniej flanki NATO wyciągają wnioski i starają się zaimplementować je, aby wzmocnić swoje bezpieczeństwo przed potencjalną rosyjską agresją. Dla Bałtów jednym z ważniejszych kazusów okazała się nieudana ukraińska kontrofensywa trwająca od czerwca do jesieni 2023. Działania odwetowe ukraińskiego wojska zostały zatrzymane przez tzw. „Linię Surowikina”, czyli rozległe pasy umocnień inżynieryjno-saperskich, znajdujących się głównie na terenie Zaporoża. Rosjanie umocnili front południowy ogromną ilością min przeciwpancernych, a żołnierze ukraińscy zmagający się z zaminowanym terenem byli dodatkowo ostrzeliwani przez intensywny ogień artylerii. Dalszy pas obrony składał się z rowów przeciwczołgowych i betonowych zapór. Front ufortyfikowany był również rozbudowaną siecią okopów, tuneli oraz bunkrów. Rosjanie do obrony wykorzystywali nawet stare czołgi z czasów sowieckich, wkopując je w ziemię i robiąc z nich stanowiska artyleryjskie[5]. Rozbudowane fortyfikacje polowe sprawiły, iż Ukraińcy ponieśli znaczne straty i nie przełamali frontu. Rosyjska „Linia Surowikina” stała się dla państw bałtyckich przykładem, jak można spowolnić potencjalną rosyjską ofensywę na te państwa oraz wzmocnić bezpieczeństwo własne i całej wschodniej flanki NATO.

W styczniu 2024 r. Ministrowie obrony Litwy, Łotwy i Estonii na spotkaniu w Rydze, zatwierdzili koncepcję budowy instalacji obronnych na granicy z Rosją i Białorusią. Oprócz bunkrów powstać mają też punkty zaopatrzenia i linie dystrybucji energii elektrycznej, które zaspokoją potrzeby logistyczne linii obrony i sprawią, by potencjalna defensywa przebiegała sprawniej i dłużej[6].

Wykluczono na razie budowę rowów przeciwczołgowych, czy też stawianie pól minowych[7]. Aktualnie jedynie Estonia sprecyzowała z jakich elementów na granicy będzie się składać linia obrony. Planowana jest budowa 600 betonowych bunkrów. Jeden będzie mógł pomieścić 10 żołnierzy. Umocnienia te w podstawowy sposób mają też zapewnić żołnierzom przestrzeń do spania i miejsce do szybkiej pomocy medycznej[8]. Cała linia obrony ma współgrać z rozbudową artylerii przez państwa bałtyckie. W latach 2022-2023 Litwa, Łotwa i Estonia podpisały umowy na zakup w sumie 20 wyrzutni HIMARS, co znacznie wpłynie na poprawę kolektywnej obrony tych państw[9]. Wzrost wydatków na zbrojenia i plany wspólnych fortyfikacji opierają się na decyzjach podjętych w trakcie szczytu NATO w Madrycie w czerwcu 2022 roku. Podczas spotkania podkreślano zdolność każdego z sojuszników do obrony własnego terytorium, w celu uniemożliwienia osiągnięcia zdobyczy terytorialnych przez potencjalnego agresora[10].

Obecność NATO w państwach bałtyckich

Poszczególne państwa Sojuszu Północnoatlantyckiego sukcesywnie starają się zwiększyć swoje zaangażowanie wojskowe na Litwie, Łotwie i Estonii, w ramach polityki odstraszania i zobowiązań sojuszniczych. Celem NATO jest wzmocnienie wysuniętej obecności wojskowej na wschodniej flance. Zgodnie z tą zasadą Niemcy wykazali się znaczącą inicjatywą, by polepszyć bezpieczeństwo Bałtów. Od 2017 r. pod ich dowództwem znajduje się międzynarodowy batalion sojuszniczy NATO stacjonujący na Litwie. Obecność wojskowa w ramach tego oddziału ma jednak charakter rotacyjny, a nie stały. Powyższa sytuacja stanowi raczej podstawę do przyszłych rozmów o poszerzaniu wsparcia wojskowego z innych państw Sojuszu. Nie jest ona realnym czynnikiem odstraszającym[11]. W ramach kontynuacji polityki Berlina odnośnie obecności w państwach bałtyckich podjęto istotne kroki, w celu wsparcia państw bałtyckich. Jest to projekt utworzenia stałej brygady Bundeswehry stacjonującej na terytorium Litwy. Koncepcja ta została zatwierdzona przez ministrów obrony narodowej Niemiec i Litwy, Borysa Pistoriusa i Arvydasa Anuszauskasa pod koniec 2023 roku. Plan przewiduje rozmieszczenie około 5 tysięcy żołnierzy i pracowników cywilnych w latach 2024-2027[12]. Istnieje możliwość znacznego wydłużenia terminu realizacji tego planu ze względu na opóźnienia ze strony litewskiej w zapewnieniu odpowiednich warunków. Niemcy chcą dokonać dyslokacji wojska, dopiero po zmodernizowaniu i wybudowaniu przez Litwę odpowiedniej infrastruktury, w której skład wchodziłyby koszary, poligony i drogi oraz tzw. miasteczka wojskowe[13]. Chcą oni nie tylko zapewnienia komfortu życia żołnierzy Bundeswehry, ale również ich rodzin, które będą przebywać razem z nimi, podczas długotrwałego odbywania służby. Mimo potencjalnie odległego czasu realnego rozmieszczenia tego batalionu, niemiecka decyzja otwiera dyskusję, która może skłonić Sojusz do dalszego forsowania pomysłu stałej dyslokacji wojsk w państwach bałtyckich i na całej wschodniej flance.

Na Łotwie natomiast grupą bojową NATO dowodzi Kanada. Ma ona podobnie jak na Litwie charakter międzynarodowy. Kanadyjczycy kierują mundurowymi z 9 państw NATO. Obecnie liczebność personelu wojskowego na Łotwie wynosi 1700 żołnierzy[14]. Kraj ten w związku z napiętą sytuacją na świecie planuje zacieśniać współpracę z Kanadą i sojusznikami, zwiększając systematycznie ich obecność wojskową.

Szczególną rolę w obecności Sojuszu Północnoatlantyckiego w Estonii odgrywa natomiast Wielka Brytania. Brytyjczycy wspierają dwie brygady estońskich sił obronnych pełniąc rolę tzw. tripwire forces, co w razie ataku na nie, ma doprowadzić do uruchomienia artykułu 5 NATO, odpowiedzialnego za mobilizację całego Sojuszu.

Planowana obecność brytyjska, licząca 2200 żołnierzy wyposażonych w czołgi typu Challenger 2, jest szczególnie korzystna dla państw bałtyckich, które nie dysponują własnymi siłami pancernymi[15].

Istotne decyzje, dotyczące wzmocnienia bezpieczeństwa Bałtów zapadły podczas szczytu NATO w Wilnie w lipcu 2023 r. Zdecydowano rozwijać nowy model sił NATO (NFM), który przewiduje zdolność do zmobilizowania 300 tys. żołnierzy Sojuszu, w ramach szybkiego reagowania w ciągu 30 dni, w sytuacji niebezpieczeństwa wschodniej flanki. Decyzja ta ma przede wszystkim pokazać zdeterminowanie do gotowości obrony każdego sojusznika i tworzy czynnik odstraszający. Kolejnym aspektem bezpieczeństwa, który zapewniono Bałtom jest stały nadzór ich przestrzeni powietrznej. Program NATO Air Policing to zbiorowa misja, polegająca na całodobowej obecności samolotów wojskowych, gotowych do szybkiego reagowania[16]. Skuteczność tego programu jest regularnie sprawdzana przez Rosjan, których samoloty są przechwytywane. Jakość kontroli nieba państw bałtyckich może się znacznie poprawić, z uwagi na dołączenie Finlandii i przyszłe wejście Szwecji do NATO. Finlandia planuje zakup aż 64 nowoczesnych myśliwców F-35[17]. Bliskość państw skandynawskich ułatwi kontrolę powietrzną i morską rejonu Bałtyku. Sojusz Północnoatlantycki może wykorzystać infrastrukturę krytyczną Skandynawów, w tym lotniska i porty, a z logistycznego punktu widzenia taki stan rzeczy przekłada się pozytywnie na wzrost bezpieczeństwa Bałtów.

Wnioski

Państwa bałtyckie są niewielkie pod względem powierzchniowym i demograficznym, a w sumie liczba ich ludności wynosi nieco ponad 6 milionów. Ich niewielkie rozmiary i ograniczone zasoby sprawiają, że mogą być potencjalnie łatwym celem dla Federacji Rosyjskiej. Ta sytuacja skłania kraje bałtyckie do opracowywania planów kolektywnej obrony, mających na celu wzajemne wsparcie i zabezpieczenie w przypadku zagrożeń. Celem tych trzech państw jest ujednolicenie teatru wojennego i wspólne zarządzanie na poziomie operacyjnym. Przekłada się to na kooperację w budowie fortyfikacji na granicy z Białorusią i Rosją oraz współpracę w dziedzinie artylerii, sił lądowych czy NATO Air Policing. Budowa bunkrów ma opóźnić ewentualną ofensywę rosyjskiego wojska i dać czas sojusznikom na mobilizację i wysłanie pomocy.

Bałtowie analizując przebieg wojny w Ukrainie, chcą za wszelką cenę uniknąć sytuacji, w której Sojusz musiałby odzyskiwać terytorium ich państw, co byłoby bardzo krwawe i kosztowne, a także najprawdopodobniej wiązałoby się ze zrujnowaniem gospodarki i obszarów miejskich. Wszystkie siły stacjonujące w państwach bałtyckich, oprócz tych które powstaną na podstawie umowy niemieckiego i litewskiego ministerstwa obrony, mają charakter rotacyjny, a nie stały. Wywołuje to brak pewności co do o udziału sojuszników w potencjalnej obronie. Szczególnie pod znakiem zapytania stoi dalsza obecność brytyjska w Estonii. Zjednoczone Królestwo planuje cięcia budżetowe i zmniejszenie swoich sił lądowych oraz pancernych, co może spowodować ich mniejsze zaangażowanie w państwach bałtyckich[18].

Bałtowie chcąc trwale wzmocnić bezpieczeństwo i stworzyć poważny argument odstraszania, powinni dążyć do rozbudowy własnej infrastruktury wojskowej i prowadzić intensywne działania dyplomatyczne, aby zapewnić sobie stałą obecność wojsk Sojuszu. Istnieją jednak obawy, że w razie eskalacji wojny w Ukrainie bądź bezpośredniej groźby agresji na państwa bałtyckie, wojska rotacyjne mogłyby być sukcesywnie wycofywane, aby uniknąć bezpośredniego udziału w wojnie. Wschodnia flanka NATO, w tym państwa bałtyckie powinny być postrzegane przez Sojusz podobnie jak Niemcy Zachodnie w czasach zimnej wojny, w których stacjonowały na stałe dziesiątki tysięcy wojsk amerykańskich, co było jasnym sygnałem dla ZSRR, iż próba ataku będzie się wiązać z odpowiedzią Stanów Zjednoczonych. Obecność znacznego personelu wojskowego z zachodu i ich rodzin jest w stanie zagwarantować pokój oraz zmienić kalkulacje rosyjskie, skutecznie zniechęcając Moskwę do podjęcia jakiejkolwiek agresji.

Federacja Rosyjska musi widzieć zdecydowaną postawę NATO, poważną determinację i zaangażowanie w obronie każdego cala terytorium Sojuszu.

Litwa, Łotwa i Estonia są niezwykle ważne z punktu widzenia istnienia i działania całego Paktu Północnoatlantyckiego. Trudny dostęp przez ląd i wysunięta na wschód pozycja sprawiają, iż atak na te państwa stałby się sprawdzianem solidarności całego NATO i koncepcji obrony wspólnej. W sytuacji potencjalnego konfliktu ogromna odpowiedzialność spoczywa też na Polsce, która posiada jedyne połączenie lądowe z państwami bałtyckimi. To właśnie do wojska polskiego będzie należało odpowiedzialne zadanie zapobiegnięcia ewentualnego odcięcia przez Rosjan połączenia logistycznego z Bałtami oraz udzielenia realnej pomocy.

Zdjęcie: pexels.com

Bibliografia: