Analiza w skrócie:
- Modernizacja chińskiej marynarki wojennej, która nabrała tempa w latach 80-tych XX w. odznacza się stopniowym, długoterminowym podejściem opartym na środkach asymetrycznych.
- Poza zauważalnym postępem w zakresie ilościowym, ChRL sukcesywnie wprowadza nowoczesne okręty nawodne, które w przyszłości mają zapewnić możliwość przeprowadzania operacji typu blue water, zwiększając zdolności ekspedycyjne.
- Obecnie, siły morskie obok sił rakietowych, armii i lotnictwa stanowią jeden z głównych elementów chińskiej doktryny aktywnej obrony, mającej ograniczać zasięg projekcji siły Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników.
Ewolucja myśli strategicznej Chin była pochodną zmiany charakteru gospodarki i otwarcia się na globalizację. Począwszy od rządów Deng Xiaopinga morskie szlaki komunikacyjne zaczęły odgrywać pierwszorzędną rolę w zapewnieniu dobrobytu ekonomicznego, postrzeganego za główne źródło legitymizacji partii. ChRL jako kolejne wschodzące mocarstwo z ambicjami morskimi zdecydowało się na bezprecedensową rozbudowę marynarki wojennej. Przedstawienie charakteru tej modernizacji i rozwoju chińskiej doktryny obronnej jest kluczowe dla zrozumienia natury współczesnej rywalizacji na Indo-Pacyfiku.
Sea denial: chińska doktryna obronna
Obserwatorzy w większości zakładają, że celem strategicznym ChRL jest uzyskanie statusu mocarstwa regionalnego[1] w Indo-Pacyfiku, co miałoby pozwolić na wyparcie US Navy z teatru działań na zachód od pierwszego łańcuchu wysp. Preferowana strategia ChRL, której celem jest sea denial[2] opiera się przede wszystkim na środkach asymetrycznych mających ograniczyć swobodę operowania siłom amerykańskim i sojuszniczym. Można mówić tutaj o chińskiej odmianie strefy antydostępowej (anti-access/area-denial – A2/AD), która czerpie inspiracje z koncepcji sowieckich, jak “niebieski pas obrony”[3]. Podobne podejście w kontekście powstrzymywania sił powietrznych NATO w Europie stara się wdrażać Federacja Rosyjska, sięgając pamięcią od okresu istnienia ZSRR i skupiając się na rozwoju obrony przeciwlotniczej.
W obszarze zdolności bojowych, chińscy planiści podkreślają znaczenie sił rakietowych[4], na czele z pociskami antyokrętowymi, a także rozproszonym użyciu mniejszych jednostek, takich jak kutry rakietowe, fregaty czy korwety, wyposażonych w broń precyzyjną. Decyzje o kontynuacji podejścia asymetrycznego wskazują, że jedną z inspiracji dla chińskiej admiralicji mogły być rozwiązania francuskiej Jeune Ecole[5], która w obliczu morskiej dominacji Wielkiej Brytanii w drugiej połowie XIX w. promowała rozwój zdolności asymetrycznych, które charakteryzowały torpedowce czy stawiacze min. O zasadności stosowania tej doktryny świadczy również geografia Chin, która przy zwiększeniu dostępności do zaawansowanych technologii, ciągłym udoskonalaniu sensorów i wydłużeniu zasięgu broni rakietowej sprawia, że marynarka USA wewnątrz pierwszego łańcucha wysp jest narażona na ryzyko niewspółmierne do potencjalnych korzyści interwencji. Z tego właśnie powodu, wyścig zbrojeń na teatrze Indo-Pacyfiku, cechujący się “tyranią dystansu”[6] można określić jako dążenie przez obie strony do zwiększania zasięgu lotnictwa i broni precyzyjnej. Chiny posiadają tutaj naturalny atut, związany z posiadaniem ogromnego terytorium. Dzięki swojemu położeniu posiadają także rozległą bazę logistyczną i głębię operacyjną, która utrudnia przeciwnikom lokalizację systemów obronnych. Fundamentem chińskiej doktryny, którą należy określić jako “aktywna obrona”, jest integracja działań połączonych rodzajów sił zbrojnych obejmujących flotę, wojska rakietowe, lotnictwo i armię, jak i cały system rozpoznania.
Główną rolę w potencjalnym konflikcie konwencjonalnym odegra broń precyzyjna, która stanowi jeden z ważniejszych elementów chińskiej strefy A2/AD. Program rozwoju pocisków balistycznych Dong Feng[7] (wschodni wiatr) rozpoczął się w latach 50 XX w. W kontekście wojsk rakietowych, których znaczenie nieustannie rośnie, już w 2010 r. ogłoszono wyprodukowanie pierwszego przeciwokrętowego pocisku balistycznego[8] (anti-ship ballistic missile – ASBM). Poza tym Chińczycy mają w swoim arsenale liczne pociski manewrujące (anti-ship cruise missile – ASCM), także z czasów sowieckich. Obecnie ChRL jako jedyne państwo na świecie posiada w swoim arsenale przeciwokrętowe pociski balistyczne jak DF-21D[9] o zasięgu do 1550 km i DF-26B[10], zdolne według chińskich zapowiedzi trafiać cele na dystansie do 4000 km. W planach jest również wdrożenie nowych YJ-21, które mają być wystrzeliwane z okrętów i być udoskonaloną wersją pocisków YJ-18[11] o zasięgu do 540 km. Chińscy stratedzy podkreślają potrzebę uzyskania przewagi ilościowej w posiadanej broni precyzyjnej, co ma doprowadzić do zniszczenia wrogiej floty lub zmuszenia jej do wycofania z teatru działań po zużyciu środków obrony powietrznej. Koszty współczesnych okrętów i pocisków precyzyjnych prowadzą do konkluzji, że pełnoskalowe starcie w domenie morskiej może być niezwykle intensywne i krótkotrwałe z uwagi na ograniczone zasoby i zapasy amunicji. Po początkowej wymianie ognia i braku rozstrzygnięcia może wzrosnąć również ryzyko użycia broni jądrowej.
Atuty sił zbrojnych USA i ich sojuszników, polegające na dominacji w powietrzu, przewadze w rozpoznaniu (ISR), jak i jakości broni precyzyjnej, mają być niwelowane przez umiejętne wypychanie amerykańskiego lotnictwa i marynarki poza pierwszy łańcuch wysp. W porównaniu do państw zachodnich, które większość środków przeznaczyły na rozwój zdolności ekspedycyjnych i lotnictwa, ChRL dokonała poważnych postępów w rozwoju broni precyzyjnej. Wielkość arsenału i wizja strat spowodowana potencjalnym atakiem rakietowym jest jednym z głównych czynników wpływających na kalkulacje USN, który determinuje skuteczność chińskiego odstraszania. Pomimo zaawansowanej obrony przeciwpowietrznej i zintegrowanej sieci sensorów systemu AEGIS, okręty amerykańskie będą narażone na uderzenie w pierwszych wymianach ogniowych. Skutki byłyby najpoważniejsze w przypadku lotniskowców, których utrata mogłaby mieć niszczący wpływ na morale, doprowadzając do nagłej eskalacji lub dążenia do ograniczenia konfliktu. Jedna z niedawnych gier wojennych[12], przeprowadzonych przez CSIS pokazała, że z uwagi na wysunięty charakter amerykańskiego odstraszania, marynarka USA byłaby narażona na utratę nawet 2 lotniskowców w pierwszych dniach wojny. Chińscy planiści mogą zakładać, że wysoka awersja do strat w państwach zachodnich może doprowadzić do złamania woli do walki i zakończenia konfliktu na korzystnych warunkach.
Rola marynarki wojennej w doktrynie aktywnej obrony
Przez dekady po proklamacji ChRL, marynarka wojenna była jedynie podrzędnym rodzajem sił zbrojnych, które główną uwagę skupiały na siłach lądowych i rozwoju programu nuklearnego. Od okresu reform i otwarcia i jednoczesnym wzroście znaczenia morskich szlaków komunikacyjnych, nastąpił zwrot w kierunku modernizacji chińskiej marynarki. Obecnie po osiągnięciu zdolności do przeprowadzania zaawansowanych operacji na morzach przybrzeżnych, chińska flota zalicza się już zdaniem większości specjalistów do grona green-water navy, choć niektórzy twierdzą, że posiada ona cechy floty oceanicznej[13]. Chińskie siły zbrojne przechodzą obecnie wieloetapowy proces modernizacji z horyzontem czasowym obliczonym na dekady. Najbliższy kamień milowy wyznaczony został na rok 2035 a jego realizacja ma doprowadzić do pełnej modernizacji i informatyzacji sił zbrojnych. Do 2049 r. według dokumentów partyjnych i zapowiedzi Xi Jinpinga[14], ChRL ma posiadać wojsko “światowej klasy”, co w przypadku domeny morskiej sugeruje ambicje budowy floty oceanicznej i symetryczne podejście do rywalizacji z USA. Należy wyróżnić także 2027 r.[15] czyli setną rocznicę powstania chińskich sił zbrojnych. Publikacje rządowe określają tą datę jako spodziewany moment osiągnięcia pełnego poziomu gotowości bojowej. Ten horyzont czasowy jest również często podnoszony przez amerykańskich wojskowych. Tzw. “Okno Davidsona”[16] oznaczające okres pomiędzy 2021 a 2027 r. jest uważane w środowiskach eksperckich jako moment zwiększonego ryzyka inwazji na Tajwan.
Jeśli chodzi o poziom nakładów przeznaczanych na rozwój wojska,,, SIPRI szacuje, że realny budżet wojskowy ChRL wynosił 293 mld USD w 2021 r. Według IISS[17] w 2022 r. nakłady miały wynieść 242,4 mld USD i aż 360 mld przy uwzględnieniu parytetu siły nabywczej. Od lat obserwowany jest roczny wzrost wydatków przewyższający tempo wzrostu gospodarczego. W kwestii stanu technicznego i gotowości bojowej marynarki warto zauważyć, że flota nawodna ChRL jest relatywnie nowa, co sprawia, że większość budżetu może wciąż być przeznaczana na budowę nowych jednostek. Przykładowo, większość niszczycieli PLAN została wdrożona do służby w ciągu ostatniej dekady. Z kolei w USN znaczna część okrętów jest w służbie od czasu zimnej wojny, co determinuje wysokie koszty utrzymywania potencjału bojowego.
W przypadku floty wojennej, od niemal ośmiu lat ChRL posiada najliczniejszą marynarkę na świecie, co samo w sobie jest niekompletnym i uproszczonym miernikiem potencjału bojowego sił morskich. Obecnie wielkość personelu PLAN wynosi 260 tys.[17] Dla porównania w armii, która wciąż jest największym komponentem sił zbrojnych służy 2,035 mln Chińczyków. Struktura organizacyjna marynarki obejmuje trzy odrębne floty, tworzące Wschodnie, Południowe i Północne dowództwa. Według brytyjskiego think-tanku IISS, tylko w 2021 r. ChRL oddało do służby 28 okrętów[17], czyli cztery razy więcej niż USA. W raporcie sporządzonym dla kongresu wskazano, że w 2030 USN będzie dysponowała 290 okrętami przy nawet 440 we flocie chińskiej[18]. Dodatkowo, zgodnie z treścią tego dokumentu, do 2040 r. liczba okrętów PLAN może wzrosnąć nawet o 40%. Pomimo imponującej wielkości floty, biorąc pod uwagę tonaż, USN wciąż zachowuje wyraźną przewagę wynoszącą ponad 2 mln ton. Jednocześnie, coraz bardziej widoczny jest trend wskazujący na budowę większych okrętów, jak lotniskowce czy okręty amfibijne. Mając na uwadze przytoczone dane i wynikającą z nich przewagę ilościową chińskiej marynarki nie można zapomnieć, że pełna ocena floty powinna również uwzględniać typ i jakość zdolności, jak i umiejętność przeprowadzania operacji połączonych.
Spośród licznych rodzajów okrętów nawodnych w marynarce ChRL warto wyróżnić niszczyciele Typu-052D, które można uznać za najlepiej zmodernizowane jednostki PLAN. Ich zdolności wynikające z wysokiej jakości wyrzutni pionowego startu (Vertical Launch System – VLS), systemu przeciwlotniczego HHQ-9 opartego na sowieckim S-300 czy zastosowanych sensorach, są zbliżone do amerykańskich jednostek klasy Arleigh-Burke. PLAN posiada 36 nowoczesnych niszczycieli w porównaniu z 68 okrętami we flocie USN i 35 w dyspozycji Japonii. Krążowniki Typu-055 o wyporności 12 tys. ton są największymi jednostkami mającymi uzupełniać grupy zadaniowe lotniskowców. Najbliższe odpowiedniki w USN to krążowniki klasy Ticonderoga[19], które mają zostać wycofane ze służby do końca dekady.
Jeśli chodzi o ambicje związane z projekcją siły PLAN obecnie posiada w aktywnej służbie 2 lotniskowce. Pierwszy chiński okręt o nazwie Liaoning[20], który został włączony do floty w 2012 r. powstał na bazie kadłuba sowieckiego okrętu typu Kuzniecow, zakupionego od ZSRR w latach 80. Kolejny z lotniskowców Shandong[21], który zasilił flotę w 2019 roku, został w pełni skonstruowany w Chinach i również bazuje na rozwiązaniach z jednostki sowieckiej. Oba okręty posiadają wyporność na poziomie 60 tys. i możliwość użycia do 40 samolotów. Jedną z ich głównych słabości jest poleganie na systemie startu ski-jump, który ogranicza zasięg i zdolność przenoszenia uzbrojenia lotnictwa morskiego ChRL. W 2022 r. PLAN osiągnęła kamień milowy, gdy zakończono budowę lotniskowca Typu-003[22]. Okręt o nazwie Fujian jest pierwszą konstrukcją tego typu, zaprojektowaną w pełni w ChRL. Długość jednostki wynosi 318 metrów, przy tonażu 80 tys. ton, dzięki czemu jest ona większa niż niedawno wprowadzone brytyjskie odpowiedniki klasy Queen Elizabeth [23]. Dla porównania, amerykańskie super lotniskowce Ford i Nimitz mają 333 metry długości przy tonażu wynoszącym 100 tys. ton. Warto również zaznaczyć, że w odróżnieniu od najnowszych jednostek USN, Fujian nie posiada napędu nuklearnego, co przekłada się na niższy zasięg i ograniczoną zdolność do przeprowadzania dłuższych operacji o charakterze ekspedycyjnym. Dzięki implementacji elektromagnetycznych katapult, Fujian pozwala na użycie łącznie do 60 cięższych samolotów przenoszących więcej uzbrojenia, niż w przypadku starszych lotniskowców. Najpowszechniejszym myśliwcem we flocie PLAN pozostaje J-15, który ma być uzupełniany nowymi J-31[24] o właściwościach stealth. Dodatkowe korzyści tego systemu obejmują większą efektywność w zużyciu energii, przyspieszenie procesu startu maszyn i usprawnienie przeglądu samolotów. Pozwoli to także na użycie cięższych samolotów wczesnego ostrzegania KJ-600[25], które mają wejść do służby w kolejnych latach. Największym wyzwaniem w osiągnięciu większej zdolności do projekcji siły będzie z pewnością skomponowanie i skoordynowanie grupy zadaniowej lotniskowców, składającej się z niszczycieli, okrętów podwodnych i mniejszych jednostek, takich jak fregaty. Ponadto, chińska marynarka nie brała udziału w operacjach wojskowych od czasów wojny z Wietnamem w 1979 r. co stawia znak zapytania w kwestii gotowości bojowej i zdolności do prowadzenia działań połączonych.
Okręty podwodne, które bazują na starszych rozwiązaniach sowieckich stanowią jedną z głównych słabości PLAN[26]. Obecnie, Chiny dysponują 59 jednostkami, z czego 6 SSBNs Typu-094 klasy Jin tworzących morską część triady nuklearnej. Jednocześnie, ChRL planuje wdrożenie ulepszonych pocisków balistycznych JL-3[27] o zasięgu wynoszącym nawet do 10 tys. km. Z 53 jednostek o uzbrojeniu konwencjonalnym, jedynie 6 posiada napęd nuklearny, z czego okręty Typu-093 Shang posiadają największy potencjał bojowy. Pomimo znacznej liczebności, większość jednostek o napędzie konwencjonalnym jest relatywnie łatwo wykrywalna. Według prognoz, aż do 2050 r.[28] chińska flota podwodna będzie w dużej mierze zdominowana przez okręty konwencjonalne, co należy tłumaczyć przede wszystkim brakiem dostępu do technologii. Barierą operacyjną przy walce podwodnej, wynikającą z uwarunkowań geograficznych, jest też brak bezpośredniego dostępu do otwartego oceanu i trudności z rozproszeniem okrętów czy przeprowadzaniem ataków poza pierwszym łańcuchem wysp.
Z uwagi na polityczne i strategiczne znaczenie Tajwanu dla obecnego przywództwa ChRL, PLAN otrzymuje coraz większe środki na rozwój zdolności amfibijnych i desantowych. Należy przy tym zaznaczyć, że posiadany na tę chwilę potencjał byłby najpewniej niewystarczający do przeprowadzenia masowego desantu morskiego na Tajwan. Obecnie, w skład floty[17] wchodzi 6 amfibijnych okrętów Typu-071 o wyporności 20 tys. ton, umożliwiających przenoszenie 4 helikopterów i do 800 żołnierzy. Ponadto, Chiny zwiększają produkcję jednostek Typu-075 o wyporności 35 tys. ton., które swoją charakterystyką przypominają używane przez amerykańską piechotę morską okręty typu Wasp. Szacuje się, że do 2030 r. PLAN może zwiększyć swoją flotę do 8 okrętów Typu-075 i 16 Typu-071. Co więcej, 6 brygad piechoty morskiej[29], w dłuższej perspektywie ma zostać wzmocnionych o kolejne jednostki a liczebność personelu ma wzrosnąć z 20 tys. do 100 tys. żołnierzy.
Podobnie jak w sferze dyplomacji, także w domenie morskiej Chiny znaczącą rolę przyznają doktrynie “zwyciężania bez walki”, która czerpie z rozwiązań tożsamych ze spopularyzowaną w latach 90-tych XX w. koncepcją nieograniczonej wojny[30]. W przypadku ChRL dotyczy ona głównie zastraszania, wymuszania i projekcji siły, które mają na celu osiągnięcie celów politycznych. Objawia się to szczególnie na Morzu Południowochińskim, gdzie chińskie jednostki nieregularne poprzez metodę faktów dokonanych egzekwują chińskie roszczenia terytorialne, bazujące na tzw. linii dziewięciu kresek obejmującej ok. 90% powierzchni morza. Jeśli chodzi o nieregularny wymiar chińskich działań na morzu należy wspomnieć o roli Straży Przybrzeżnej, jak i morskich milicji, które formalnie nie wchodzą w struktury PLAN. Pierwsza z formacji ma mieć na wyposażeniu ponad 500 uzbrojonych okrętów[17], z czego duża część z nich jest wyposażona w pociski przeciwokrętowe. W tym celu wykorzystywane są przede wszystkim korwety i kutry rakietowe, które tworzą fundament chińskich operacji na Morzu Południowochińskim przeciwko słabszym sąsiadom jak Wietnam czy Filipiny.
Oceniając chińską marynarkę należy podkreślić brak doświadczenia w operacjach połączonych, niskie zdolności walki przeciwpodwodnej (Anti-submarine warfare – ASW), relatywnie słaby potencjał okrętów podwodnych, polegających w dużej mierze na przestarzałych technologiach sowieckich a także mała liczba baz i niedobór personelu. Na skuteczność marynarki negatywnie może wpłynąć także szeroko zakrojona indoktrynacja [31] w siłach zbrojnych i utrzymywanie podzielonego dowództwa, pomiędzy admirałów a komisarzy politycznych. Należy także ponownie podkreślić, że od czasu wojny z Wietnamem w 1979 r., chińska marynarka nie brała udziału w działaniach bojowych. W przyszłości, PLAN będzie stawać przed rosnącym dylematem wynikającym z ambicji pogodzenia asymetrycznej strategii aktywnej obrony i jednoczesnym zwiększaniu projekcji siły. Pozyskiwanie doświadczenia, usprawnianie systemu dowództwa i kontroli (C2), integracja rodzajów sił zbrojnych, i profesjonalizm dowódców będą kluczowymi czynnikami organizacyjnymi. Z pewnością, warto śledzić działania chińskich sił morskich w ramach ćwiczeń. W sierpniu 2022 r. ChRL przeprowadziła bezprecedensowe w swojej skali manewry w okolicach Tajwanu, które przez niektórych zostały określone jako 4 kryzys w cieśninie[32]. Warto zwrócić uwagę, że podczas ćwiczeń symulowano operację połączonych rodzajów sił zbrojnych, która miała na celu izolację wyspy. Może to wskazywać, że jednym z pierwszych działań ChRL przed inwazją byłaby blokada morska i powietrzna Tajwanu. Pomimo niewielkiej liczby sojuszników, kooperacja z rosyjską flotą pacyficzną również jest warta odnotowania. We wrześniu ubiegłego roku PLAN dołączyła do strategicznych rosyjskich ćwiczeń “Vostok”[33], koordynowanych przez Wschodni Okręg Wojskowy. Dowódcy zaznaczali, że nacisk miał zostać położony na polepszenie koordynacji przy procesie planowania i C2. Wspólne ćwiczenia można postrzegać także jako wyraz poparcia i solidarności Chin względem Rosji z uwagi na ich przeprowadzenie w roku inwazji na Ukrainę. W bieżącym roku, obie marynarki ponownie zaangażowały się we wspólne ćwiczenia, między innymi w pobliżu Alaski[34].
Podsumowanie
Aby ustalić kierunek dalszej modernizacji PLAN, trzeba pamiętać, że do dnia dzisiejszego wciąż wzoruje się ona na strategiach asymetrycznych, szczególnie na koncepcjach sowieckich z lat 70-tych XX w. o charakterze sea denial. Przy ocenie potencjału PLAN warto podkreślić, że chińska doktryna aktywnej obrony, oparta o strefę A2/AD, obejmuje ścisłą integrację sił morskich z zaawansowanym systemem rozpoznania (ISR), siłami rakietowymi i lotnictwem lądowym, które można uznać za “tarczę” czy parasol bezpieczeństwa, mający pozwolić na swobodne operowanie siłom morskim na zachód od pierwszego łańcuchu wysp. Zamiarem A2/AD jest niwelowanie największych atutów USA, a więc potencjału lotnictwa i marynarki. Podobne podejście stosują chociażby Rosjanie, którzy poprzez zagęszczenie obrony przeciwlotniczej mają na celu uniemożliwienie NATO osiągnięcie supremacji powietrznej, stanowiącej warunek sine qua non szybkiego zwycięstwa w wojnie konwencjonalnej. Negatywne trendy ekonomiczne i demograficzne, rosnący nacjonalizm, spory na tle dyplomatycznym a także zbliżający się szczyt relatywnego potencjału PLAN względem US Navy, wydatnie zwiększają prawdopodobieństwo wybuchu konfliktu na Indo-Pacyfiku. W obecnej dekadzie, która przez amerykańską strategię została zresztą trafnie określona jako “decydująca”[35], ryzyko to będzie jedynie rosnąć.
FOTO: PAP/EPA
Źródła:
[1] R. Dushi, The long game. China`s grand strategy to displace American order, źródło: https://www.nytimes.com/2018/07/03/world/asia/opium-war-book-china-britain.html
[2] J. Lake, China`s Stealthy Area Denial, Asian Military Review, źródło: https://digital-commons.usnwc.edu/nwc-review/
[3] J. R. Holmes, Comparing Chinese Naval Power to the Soviet Army, źródło: https://thediplomat.com/2012/11/comparing-chinas-naval-rise-to-the-soviet-union/
[4] China Power Team, How Are China’s Land-based Conventional Missile Forces Evolving? China Power 21.09.2020, aktualizacja: 21.05.2021, źródło: https://chinapower.csis.org/conventional-missiles/
[5] B. Heusner, P. O`Neil, Episode 4: Aube and the Jeune Ecole: Strategy for the Weak, źródło: https://rusi.org/podcasts/talking-strategy/episode-4-aube-and-jeune-ecole-strategy-weak
[6] G. Georgolius, Winning in the Indo-Pacific Despite the Tyranny of Distance, [w:] Journal of Indo-Pacific Affairs, July-August 2022), Ministry of Defense 2022, źródło: https://media.defense.gov/2022/Jul/31/2003046338/-1/-1/1/16%2525252520GEORGULIS_COMMENTARY.PDF
[7] Missile Defense Project, „Missiles of China,” Missile Threat, Center for Strategic and International Studies, 14 .06.2018, ostatnia aktualizacja 12.04.2021, źródło: https://missilethreat.csis.org/country/china/
[8] T. Yoshihara, Red Star Over the Pacific, Second Edition: China`s Rise and the Challenge to U.S. Maritime Strategy, US Naval Institute Press, 2018
[9] Missile Defense Project, „DF-21 (CSS-5),” Missile Threat, Center for Strategic and International Studies, 13.04.2016, ostatnia aktualizacja 28.03.2022, https://missilethreat.csis.org/missile/df-21/
[10] Missile Defense Project, „DF-26,” Missile Threat, Center for Strategic and International Studies, 08.01.2018, ostatnia aktualizacja06.08.2021, źródło: https://missilethreat.csis.org/missile/dong-feng-26-df-26/.
[11] Missile Defense Project, „YJ-18,” Missile Threat, Center for Strategic and International Studies, 25.06.2020, ostatnia aktualizacja 28.07.2021, źródło: https://missilethreat.csis.org/missile/yj-18/.
[12] M. F. Cancian, M. Cancian, E. Heginbotham, The First Battle of the Next War: Wargaming a Chinese Invasion of Taiwan, Center for Strategic and International Studies, źródło: https://www.csis.org/analysis/first-battle-next-war-wargaming-chinese-invasion-taiwan
[13] A. Marshall, What is Blue-Water Navy?, źródło: https://bootcampmilitaryfitnessinstitute.com/2021/01/12/what-is-a-blue-water-navy/
[14] Reuters, China will accelerate building of world-class military, strong strategic deterrent, Xi says, źródło: https://www.reuters.com/world/china/china-will-accelerate-building-world-class-military-strong-strategic-deterrent-2022-10-16/
[15] A. Scobell, Xi Jingpings Worst Nightmare: a Potemkin Peoples Liberation Army, źródło: https://warontherocks.com/2023/05/xi-jinpings-worst-nightmare-a-potemkin-peoples-liberation-army/
[16] M. Shellbourne, Davidson: China Could Try to Take Control of Taiwan In ‘Next Six Years’, źródło: https://news.usni.org/2021/03/09/davidson-china-could-try-to-take-control-of-taiwan-in-next-six-years
[17] IISS, The Military Balance, źródło: https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/
[18] Congressional Research Service, China Naval Modernization: Implications for U.S. Navy Capabilities – Background and Issues for Congress, 2023, źródło: https://sgp.fas.org/crs/row/RL33153.pdf
[19] F. Bahtić, US Navy retires Ticonderoga-class cruiser after three decades of service, źródło: https://www.navaltoday.com/2022/08/08/us-navy-retires-ticonderoga-class-cruiser-after-three-decades-of-service/
[20] China Power Team, How Does China’s First Aircraft Carrier Stack Up?, China Power 09.12.2015, aktualizacja: 26.08.2020, źródło: https://chinapower.csis.org/aircraft-carrier/
[21] P. Paszak, Shandong wchodzi do służby. Dlaczego nowy chiński lotniskowiec niewiele zmienia w równowadze sił USA-Chiny?, Instytut Nowej Europy 2019, źródło: https://ine.org.pl/shandong-wchodzi-do-sluzby-dlaczego-nowy-chinski-lotniskowiec-niewiele-zmienia-w-rownowadze-sil-usa-chiny/
[22] China Power Team, How Advanced Is China’s Third Aircraft Carrier? China Power 17.05.2023, aktualizacja: 18.05.2023, źródło: https://chinapower.csis.org/china-type-003-fujian-aircraft-carrier/
[23] Queen Elizabeth class, opracowanie dostępne na portalu Royal Navy, źródło: https://www.royalnavy.mod.uk/the-equipment/ships/aircraft-carriers/queen-elizabeth-class
[24] G. Honrada, China hints at carrier-borne airpower breakthrough, Asia Times 2023, źródło: https://asiatimes.com/2023/03/china-hints-at-carrier-borne-airpower-breakthrough/
[25] R. Ciastoń, Chiński AWACS, Polska Zbrojna 2020, źródło: https://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/32185?t=Chinski-AWACS
[26] M. Sweneey, Submarines Will Reign in a War with China, U. S. Naval Institute, źródło: https://www.usni.org/magazines/proceedings/2023/march/submarines-will-reign-war-china
[27] Missile Threat, Center for Strategic and International Studies, źródło: https://missilethreat.csis.org/tag/jl-3/
[28] Congressional Research Service, China Naval Modernization: Implications for U.S. Navy Capabilities – Background and Issues for Congress, źródło: https://sgp.fas.org/crs/row/RL33153.pdf
[29] M. A. Hanson, China’s Marine Corps Is on the Rise, U.S. Naval Institute, źródło: https://www.usni.org/magazines/proceedings/2020/april/chinas-marine-corps-rise
[30] Q. Liang, W. Xiangsui, Unrestricted Warfare: China’s Master Plan to Destroy America, Echo Point Books 2015
[31] R. Murrett, China has a large and growing navy: What is the rest of the story?, źródło: https://www.militarytimes.com/opinion/commentary/2021/03/22/china-has-a-large-and-growing-navy-what-is-the-rest-of-the-story/
[32] C. P. Twomey, THE FOURTH TAIWAN STRAIT CRISIS IS JUST STARTING, War on the Rocks, 2022, źródło: https://warontherocks.com/2022/08/the-fourth-taiwan-strait-crisis-is-just-starting/
[33] E. Ferris, V. Nouwens, Russia’s Vostok 2022 Military Drills: Not Size or Tanks, but Context, źródło: https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-vostok-2022-military-drills-not-size-or-tanks-context
[34] M. Steyler, L. Martinez, Nearly a dozen Russian and Chinese ships now moving away from Alaska, officials say, ABC News 2023, źródło: https://abcnews.go.com/Politics/dozen-russian-chinese-ships-now-moving-alaska-officials/story?id=102074925
[35] The White House, The National Security Strategy, 2022, źródło: https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2022/10/Biden-Harris-Administrations-National-Security-Strategy-10.2022.pdf
Comments are closed.